Boeken luisteren in plaats van lezen: hoe goed is dat eigenlijk voor je brein?

Daar zit schrijver Lisette Jonkman uit Ubbena dan. Voor haar neus een microfoon, een scherm, een kan water en een glas. Géén koffie, want daar krijgt ze een kraakstem van. Achter een raam kijkt regisseur en (stem)acteur Miryanna van Reeden toe.

Op het scherm verschijnt de tekst die Jonkman toch écht zelf in haar nieuwste boek En wat dan liefde is heeft geschreven. Een seksscéne, welteverstaan. Ze schraapt haar keel. En leest voor.

„Felle blossen kleuren haar normaal zo bleke wangen. ‘Ja, zo,’ weet ze uit te brengen. ‘Daar.’ Haar mond hangt halfopen en haar ogen glanzen koortsachtig,” zegt Jonkman rustig, staccato bijna, in de microfoon.

„Eh”, klinkt het vanuit het regisseurshokje. „Kan dat iets minder zakelijk? Nu is het net alsof je iemand de weg wijst.”

Voorgelezen worden als volwassene, dat klinkt best fijn toch? Eigenlijk is het luisteren van een boek precies dat. En het kan vrijwel overal: op de fiets, in de auto, tijdens het wandelen, sporten, het vouwen van de was of de afwas.

De 34 bibliotheken van Biblionet Groningen trokken afgelopen jaar bijna 1,3 miljoen bezoekers. Er worden minder fysieke boeken uitgeleend, maar e-books en audioboeken zijn juist in populariteit gestegen. Uit cijfers van de Stichting Lezen blijkt dat ruim een kwart (26 procent) van de Nederlanders weleens luistert naar een voorgelezen boek, wanneer iemand live uit een boek voorleest, of luisterboek (een ingesproken verhaal). Dat is meer dan een jaar ervoor. Sterker: tussen 2016 en 2024 is het aantal mensen dat gebruik maakt van luisterboeken bijna verdrievoudigd (van 9 naar 26 procent).

Lezen is goed voor je, blijkt uit tal van onderzoeken. Volgens de Stichting Lezen verruimt het ons denken, leert het ons om anderen beter te begrijpen en vergroot het ons welzijn. Mede daarom is het zo belangrijk om kinderen al van jongs af aan voor te lezen. Daar hebben ze later profijt van. Op 7- tot 10-jarige leeftijd hebben kinderen die regelmatig voorgelezen worden gemiddeld een rijkere woordenschat, een sterker leesbegrip en een hogere leesmotivatie.

Een appje in de groepsapp van de boekenclub. ‘Ik heb dit boek geluisterd. Telt dat ook?’ Meerdere mensen beginnen tegelijk te typen. ‘Ja natuurlijk’, luidt het antwoord. ‘Je hebt het verhaal toch tot je genomen?’

Maakt het uit hoe je een boek verslindt? Is het luisteren van een boek net zo goed als het lezen van een verhaal? Daar is nog weinig over bekend.

„Luisteren is niet hetzelfde als lezen”, zegt taal- en onderwijswetenschapper Marjolein Deunk van de Rijksuniversiteit Groningen. „Als je leesvaardigheid wilt verbeteren, moet je leeskilometers maken, dus echt zelf lezen.”

Via luisterboeken kom je, net zoals via boeken lezen, in aanraking met schrijftaal, met verschillende tekstgenres en natuurlijk met de wereld die in het verhaal wordt opgeroepen. Er zijn wel verschillen.  „Als je zelf leest heb je controle over tempo, kun je zelfs even wegdromen zonder dat je de draad van het verhaal meteen kwijtraakt (omdat het audioboek doorgaat), vooruitbladeren, achteruit bladeren of alvast illustraties bekijken”, legt Deunk uit.

Beginnende lezers (en schrijvers) hebben er bovendien baat bij om te zien hoe woorden gespeld zijn en hoe interpunctie gebruikt wordt. Zij vindt luisterboeken daarom een mooie aanvulling op het zelf lezen, maar geen vervanger.

De Amerikaanse neurowetenschapper Kristen Willeumier legt in een interview gepubliceerd door Well and Good uit dat het luisteren naar een audioboek of podcast veel van dezelfde hersengebieden activeert als het lezen van een geschreven verhaal: de gebieden die informatie verwerken in je brein.

Je hoeft als je luistert niet je ogen over een pagina te bewegen of visueel letters te verwerken, maar je moet wel details onthouden, je concentreren en tekst begrijpen. Dit betekent dat audioboeken en traditionele boeken beide je kennis kunnen uitbreiden, je geheugen kunnen verbeteren en je mentale vermogens op grotendeels dezelfde manier kunnen aanscherpen.

Of je de informatie beter onthoudt als je luistert of leest, hangt volgens Willeumier erg af van de persoon. Er zijn wel onderzoeken bekend waaruit blijkt dat je met écht lezen informatie beter onthoudt.

Zitten er aan het luisteren van een audioboek dan andere voordelen? Volgens de Engelse stichting Words for life wel. Met luisterboeken kunnen kinderen die bijvoorbeeld niet zo dol zijn op lezen, toch in aanraking komen met verhalen. Dat kan de drempel verlagen om toch een keer een boek te pakken. Ook wordt het luisteren van een audioboek als ontspanning ervaren en geven mensen aan dat zij zo toekomen aan lezen, terwijl dat anders misschien niet in hun drukke schema zou passen.

Hier zegt Willeumier ook iets over. Zij beargumenteert dat het luisteren naar een audioboek of een voorgelezen verhaal kan helpen om meer empathie te ontwikkelen. ‘Luisteren naar een emotioneel-gedreven verteller activeert emotionele circuits in de hersenen en dat kan de intensiteit en beeldende kracht van verhalen vergroten. Dit leidt tot een diepere verwerking van het verhaal.’

De conclusie? Of je nu een boek leest of luistert: je doet iets dat goed is voor je brein. Je traint er alleen net even andere spieren mee.

An Bierman (69) uit Annen ontdekte 2 jaar geleden het fenomeen luisterboek. „Mijn dochter vertelde dat ze, als ze van haar huis in Groningen naar haar werk in Winsum fietste, ze boeken luisterde. Dan deed ze één oortje in en ging ze op pad. Dat brak de tijd een beetje. Dat wilde ik ook weleens proberen. Ik luister ook nog steeds op haar account.”

Bierman is dol op lezen, maar het kost haar ook veel moeite omdat ze dyslexie heeft. „Ik las dan drie of vier bladzijden in bed ‘s avonds en op vakantie wat meer. Maar daardoor deed ik er heel lang over om een boek uit te lezen. Nu luister ik elke dag boeken.”

Tijdens het strijken, het hardlopen, het poetsen van de badkamer of het fietsen: Bierman heeft steevast één oortje in. Zo kan ze het verkeer horen. Of haar man. „Ik heb denk ik gemiddeld elke week een boek uit. Het voelt als een soort inhaalslag. Ik luister ook van alles: van geschiedenisboeken tot thrillers. Op dit moment luister ik naar een roman van Valérie Perrin genaamd Forgotten sunday. Het is het derde boek dat ik van haar lees.”

„Het was een wens om zelf mijn eigen boeken in te spreken”, zegt Jonkman.„Eerdere boeken zijn door andere stemacteurs ingesproken en daar was ik vaak hartstikke blij mee, maar soms ook niet.” Grapjes in het boek kwamen daardoor bijvoorbeeld niet goed uit de verf. „Door het zelf te doen kan ik er een eigen slinger aan geven. Ik kan best lang achter elkaar kletsen dus ik dacht: dat kan ik prima. En het is superleuk om te doen. Lezers zijn ook enthousiast.”

Langste. Kerst. Ooit. was de eerste volledige roman die Jonkman van zichzelf insprak. En wat dan liefde is, haar nieuwste roman die in april verscheen, de tweede. „Sinds een paar jaar zie ik om me heen steeds meer luisterboeken verschijnen en is het ook bij uitgeverijen gebruikelijk geworden om zo’n versie aan te bieden, naast het fysieke exemplaar.”

In vijf sessies van ongeveer 4 of 5 uur stond En wat dan liefde is erop. Daarvoor moest ze wel heen en weer naar Weesp. En dus een paar gênante voorleessessies overleven. „Als ik wist dat op die dag een seksscéne voorgelezen moest worden, zat ik mezelf helemaal op te hypen in de auto. ‘Je bent een volwassen vrouw Lis. Je kan dit.’ Niet dat ik zo preuts ben ofzo. Maar als je een luisterboek inspreekt, moet je een beetje acteren.”

Vandaar dat een staccato en zakelijk ‘ja, zo’ niet volstond.

Er zijn wel een paar gouden regels voor het inspreken van een boek, weet Jonkman inmiddels. „Je doet geen stemmetjes. Zelf doe ik dat stiekem wel af en toe, maar hé, ik heb het overlegd met de auteur en die vindt het goed, haha.” Een andere tip die ze kreeg is dat je tussen de zinnen door niet helemaal je mond moet sluiten. „Dan voorkom je zo’n smakgeluidje.”

Daarnaast bestaan er nog allerhande filtertjes die naderhand over de opname kunnen worden gelegd om geluiden te filteren en oneffenheden glad te strijken. Al verhult dat niet het geluid van een knorrende maag, zo heeft Jonkman aan den lijve ondervonden.

Feelgood-auteur Jonkman heeft inmiddels zo’n twintig verhalen op haar naam staan, waaronder tien romans en een schrijfgids. Dat inspreken van boeken ziet ze zichzelf wel vaker doen. Net als het luisteren van boeken, dat doet ze zelf ook graag. Wie haar nieuwste boek luistert, moet wel even opletten als er kleine oortjes in de buurt zijn. „Vooral bij hoofdstuk 20 en 21”, zegt Jonkman met een guitige glimlach. „Meer zeg ik er niet over.”