De oude ‘honingraattoren’ bij Echten was nodig in de Koude Oorlog. Hij is opgeknapt en open voor publiek

De opening van de opgeknapte ‘Luchtwachttoren Hees’ werd gevierd met taart bij ’t Boshuys in Echten. Veel bewoners uit de buurt kennen de toren wel. Maar waar hij ooit voor diende, weet slechts een enkeling.

Onder supervisie van Staatsbosbeheer is de 70 jaar oude toren afgelopen jaren volledig gerenoveerd. Het betonrot is behandeld, enkele verrotte trapdelen zijn vervangen. De toren in Boswachterij Ruinen is sinds 2020 een provinciaal monument.

Ooit was hij onderdeel van een netwerk van 276 uitkijkposten waar vrijwilligers vijandelijke vliegtuigen konden doorgeven tijdens de Koude Oorlog, een wapenwedloop tussen het kapitalistische Westen en het communistische Oostblok tussen 1945 en 1991. Van zulke torens zijn nu nog achttien in Nederland over, waarvan twee in Drenthe.

Dat het bouwwerk in Echten gespaard bleef, komt omdat hij jarenlang dienstdeed als brandtoren: een plek waarvandaan er gecontroleerd kon worden op natuurbranden.

Voor dergelijke branden hoefden aanwezigen tijdens de opening vrijdag niet te vrezen. Tussen de buien door konden zij een bezoekje brengen aan de toren. Een opmerkelijk bouwsel met muren als een soort honingraat in de betonnen bouwstijl van het brutalisme.

De toren is 19 meter hoog. Het is daarmee de op een na hoogste nog bestaande luchtwachttoren in Nederland; de hoogste die open is voor publiek. Dat is nu voor het eerst het geval tijdens zaterdag 13 september op Open Monumentendag. Daarna kun je een rondleiding boeken bij Staatsbosbeheer. De eerste staat gepland om 25 oktober (in de herfstvakantie).

Bij het beklimmen van de toren is hoogtevrees onhandig: je kunt je niet voor de hoogte afsluiten, want je kijkt dwars door de honingraatmuren heen.

Met deze bouwstijl werden de meeste luchtwachttorens gemaakt, vertelt Sandra van Lochem, die als expert van luchtwachttorens een vuistdik boek schreef over de torens. Zij gaf een lezing bij de opening vrijdag. „Alsof hij van ‘meccano’ is gemaakt”, refereert ze naar het ruim honderd jaar oude montagespeelgoed.

Er waren slechts twee weken nodig om de toren op te bouwen: daarna ging het ‘montageteam’ naar de volgende toren die gebouwd moest worden.

De torens waren bedoeld om vijandelijke vliegtuigen tot 1500 meter in de lucht te ontdekken. Dat deden vrijwilligers van het Korps Luchtwachtdienst (KLD) met verrekijkers en speciale meetinstrumenten. Een replica van zo’n meetinstrument is nu ook weer in de toren geplaatst.

De torens waren nodig omdat de landelijke luchtradar laagvliegende vliegtuigen niet kon vinden. Daar kennen we nu nog een spreekwoord van: ‘onder de radar blijven’.

„Meldingen van vliegtuigen vanuit Drenthe gingen naar het Luchtwachtcentrum in Groningen en als het om een bedreiging ging, kon de militaire basis in Leeuwarden of Soesterberg ingeschakeld worden”, vertelt expert Van Lochem.

Dat was nooit nodig. Het hele netwerk van torens heeft nooit in een oorlogssituatie gefunctioneerd. Aan het eind van de jaren 60 waren de torens al achterhaald. Vliegtuigen vlogen te snel om ze goed te herkennen, radarapparatuur werd bezig en door samenwerkingen vanuit NAVO-verband werden bedreigingen al elders opgespoord.

Bij de opening vrijdag mochten bezoekers een wens of gedachte voor de toekomst achterlaten in een tijdscapsule. Deze blijft in de luchtwachttoren hangen en wordt bij de volgende restauratie geopend (naar verwachting over minstens 20 jaar). Een symbolische daad: een toren is immers om in de verte te kijken.

Een aantal kinderen van basisschool ’t Echtenest waren ook bij de opening aanwezig. Zij mochten als eerste hun wens in de capsule stoppen. Nout (10) en Ilvy (9) wensen dat de oorlog in de wereld stopt. Victor (9) vult aan. „Dat de toren in de toekomst niet meer voor de oorlog wordt gebruikt.”

Het verhaal van deze wachttoren is wat dat betreft relevanter dan ooit, door politieke spanning wereldwijd. Was het niet NAVO-baas Mark Rutte die in december waarschuwde dat het tijd is om ons geestelijk voor te bereiden op oorlog? Na incidenten met Russische drones in het Poolse luchtruim sprak Poolse premier Donald Tusk deze week nog dat we het ,,dichtst bij een gewapend conflict zijn sinds de Tweede Wereldoorlog”.

De kans dat – zoals 9-jarige Victor zegt – deze toren ooit weer voor oorlog wordt gebruikt is echter niet zo groot. Ze zijn totaal achterhaald.

„Maar vergis je niet,” stelt luchtwachttorendeskundige Van Lochem, „gebruik maken van burgers voor het doorgeven van vijanden in het luchtruim is actueler dan ooit. In Oekraïne geven bewoners via hun DigiD-account door als er een vliegtuig of drone overvliegt.”