Nieuwe wereldorde: ‘Amerika zorgde voor onze veiligheid, Rusland voor gas en China voor de rest’

Sheikh is lid van de Wetenschappelijke Raad voor Regeringsbeleid (WRR) en was vorige week in Veenhuizen te gast bij de Exportclub Noord, de ontmoetingsplek voor noordelijke bedrijven die zich richten op internationaal ondernemen. Zo’n veertig noorderlingen luisterden aandachtig naar zijn verhaal.

Want wie Sheikh, die bestuurskunde, politicologie en filosofie studeerde, over drie weken in het Catshuis ook treft, de wereld zal ook op dat moment nog eentje zijn met veel onzekerheden. Of zoals een van de ondernemers het verwoordde: „Eén ding is duidelijk: er is veel onduidelijk.”

Neem Trump, de oorlog in Oekraïne, de toestand in Gaza en heel recent de neergeschoten Russische drones boven NAVO-grondgebied: iedereen zal moeten wennen aan een nieuwe wereldorde. „De laatste veertig jaar zijn wij gewend geraakt aan een stabiele omgeving”, hield Sheikh zijn gehoor voor. „Geen oorlog en bovendien leek alles onze kant op te vallen: Amerika zorgde voor onze veiligheid, Rusland voor ons gas en China voor de rest. Die wereld bestaat niet meer.”

Sheikh schetste een gefragmenteerde wereldorde, met kwetsbaarheden en risico’s aan alle kanten. „Sommigen noemen het een tweede Koude Oorlog. Dan zeg ik: was het maar zo. Toen was alles vrij overzichtelijk: het kapitalisme versus het communisme, met twee werelden die volledig los van elkaar stonden en twee mensen die konden zeggen: stop, tot zo ver.”

In de gefragmenteerde wereld zijn er niet twee, maar vijf grootmachten (de VS, Rusland, China, India en de EU), die bovendien een heel ander ‘spel’ spelen. „We dreven handel met elkaar met de achterliggende gedachte: we maken ons afhankelijk van elkaar zodat we beide belangen hebben om vrienden te blijven. Het is anders uitgepakt: juist die afhankelijkheden zijn tot wapens gemaakt.”

Sheikh schetste de geopolitieke situatie aan de hand van grondstoffen, infrastructuur, technologie, informatie en personen. Op al deze gebieden zijn kwetsbaarheden waardoor het ene land druk kan zetten op een ander land. „Het dieptepunt is Wit-Rusland, dat migranten ophaalt en vervolgens de grens over stuurt naar Polen. Op die ontwrichtende manier zetten ze druk op de regering.”

Vervolgens richtte Sheikh zich op de ondernemers. Biedt deze nieuwe wereldorde nieuwe kansen? Ontstaan er nieuwe afzetmarkten? In hoeverre is de invloed van de Verenigde Staten te groot geweest? „Onze visie op China wordt gedicteerd door de VS”, vond Sheikh. „Voor ons is China vann minder gevaar dan voor de VS. We moeten onze relatie met China heroverwegen. En misschien wel hetzelfde doen wat zij ook met ons deden: de kunst afkijken om het vervolgens te verbeteren.”

China kent, na Amerika, de grootste economie ter wereld. „En dan te bedenken dat hun economie in 1990 net zo groot was als de onze”, berekende Sheikh. Die Chinese groei ging gepaard met het kopiëren van Europese kennis. „Wilde je in China ondernemen, dan moest je samenwerken met een Chinees bedrijf. In feite keken ze de kunst af om het daarna zelf nog beter te doen. Dat kunnen wij ook doen: zorg dat er een bepaalde hoeveelheid Europeanen in de Chinese autofabrieken werkt en over een tijdje kunnen we zelf elektrische auto’s maken.”

Het sleutelwoord van de gefragmenteerde wereldorde was bewustwording. „Ik denk dat het misschien nog wel een stuk grimmiger gaat worden voordat het beter wordt”, zo probeerde Sheikh de toekomst te voorspellen. „Ik denk wel eens: wat als Trump níet het gekste is wat we krijgen. Dat we straks terugkijken en denken: wat was het toen rustig. We moeten onszelf trainen om rekening te houden met zo’n scenario.”

Na een vragenronde kwam een voorzichtige eindconclusie: Trump als Amerikaanse president, misschien was het voor Europa (en Nederland) wel een ‘blessing in disguise’. „We worden gedwongen om ons achterstallig onderhoud te doen”, besloot Sheikh. „We denken dat we een internationaal land zijn, maar we spreken nauwelijks Duits en maar weinigen kennen de premier van België bij naam. We trekken ons in plaats daarvan terug van de complexiteit van deze wereld, met onderlinge ruzies in Den Haag voorop. We zullen meer moeten doen om op eigen benen te staan. We moeten onze blik meer naar buiten richten.”