Gevoelig, surrealistisch en duister. Dit is waarom David Lynch een eerbetoon in de bioscoop in Groningen en Leeuwarden krijgt

Het is moeilijk om de invloed van de Amerikaanse regisseur David Lynch (1946-2025) op de filmgeschiedenis te overschatten. Zijn films waren absurdistisch, duister en naargeestig. Maar ook grappig, gevoelig en emotioneel. Geliefd onder het publiek én de kenners. Waarschijnlijk is Lynch het bekendst vanwege zijn tv-serie Twin Peaks, over een FBI-agent die naar een ingedut dorpje in de noordelijke bergen van Amerika afreist om een mysterieuze moord op te lossen. De serie werd een enorm succes.

Forum Groningen en Slieker in Leeuwarden zien in zijn overlijden begin dit jaar aanleiding om met een uitgebreid eerbetoon te komen, waarin al zijn films de revue passeren. Beide bioscopen slaan Dune (1984) bewust over, een filmproject waar Lynch beperkte invloed op had en een slechte nasmaak aan overhield. Maar de rest van zijn oeuvre kun je dit voorjaar in de bios zien, inclusief zijn korte films en een documentaire over zijn leven.

Waar heeft Lynch eigenlijk zo’n maandvullend programma aan te danken? En waarom zou je zo veel mogelijk van zijn films op het witte doek moeten zien? Daarvoor moeten we inzoomen op zijn schilderachtige, dromerige en ongeëvenaarde stijl.

Lynch was eigenlijk helemaal niet van plan om te eindigen als filmmaker. Van kinds af aan had hij maar een droom: kunstschilder worden. Hij volgde een kunstopleiding in Philadelphia, toen hij een keer merkte hoe een windvlaag een van zijn schilderijen liet bewegen. Een nieuwe liefde was geboren. Met films kon hij beeld en geluid als kunst door de tijd laten dansen.

Het verhaal is veelzeggend over de raadselachtige stijl die Lynch zijn hele filmcarrière zou volhouden. Mystiek en mysterieus, experimenteel en eigenzinnig. Maar ook gevoelig en begrijpelijk. David Lynch was artistiek als geen ander. Als een echte kunstenaar begreep hij hoe hij persoonlijke worstelingen en uitdagingen in het leven kon vertalen naar het medium film. Overigens exposeerde Lynch nog kunstwerken begin dit jaar, op de tentoonstelling My house is on fire in het Horst Janssen Museum in Oldenburg. 

Tijdens zijn tijd in Philadelphia kon Lynch maar moeilijk zijn draai vinden. Het leven in de grauwe en harteloze industriestad voelde voor hem als een hel. Het zou een blauwdruk worden voor een thema dat hij in veel van zijn films verkende: de duistere zijde van de Amerikaanse droom.

Lynch begon te oefenen met het maken van korte animatiefilms. In zijn experimentele films Six Men Getting Sick (1966) en The Alphabet (1968) is zijn worsteling met het rauwe industriële stadsleven terug te zien. Lynch wist het inmiddels zeker: hij wilde filmmaker worden.

In 1977 maakte hij Eraserhead, een spotgoedkope en surrealistische film over een jonge vader die langzaam gek wordt in een gewelddadige, grijze en genadeloze stadsomgeving. De onafhankelijke film werd een cultfilm en katapulteerde zijn carrière. Stanley Kubrick fluisterde mensen rondom Lynch toe dat Eraserhead zijn favoriete film was. Een enorme eer voor de jonge Lynch, die een groot bewonderaar van Kubrick was.

Lynch verliet Philadelphia en verkaste naar filmhoofdstad Los Angeles. Daar nam zijn carrière pas echt een vlucht, dankzij het meesterwerk Blue Velvet uit 1986. De dromerige en spannende film over een jongeman die verzeild raakt in een crimineel plot in een Amerikaans plattelandsstadje past in het ‘Lynchiaanse’ plaatje, oftewel de term die later werd bedacht om die unieke, surrealistische en duistere eigenheid van Lynch mee te omschrijven. Velen probeerden hem te imiteren, maar het lukte niemand.

Toch zou Lynch af en toe afwijken van deze kenmerkende stijl. Op Eraserhead volgde in 1980 het totaal andere The Elephant Man, een traditionele studiofilm over een ernstig misvormde man in de negentiende eeuw die knokt om erkenning. Dat Lynch ook het kunstje van gevoelige dramafilms beheerste, zette hij kracht bij met The Straight Story (1999). De invoelende roadmovie – gebaseerd op het echt gebeurde verhaal van Alvin Straight die door Iowa trok op een grasmaaier – was met een sober verhaal en subtiel acteerwerk net als The Elephant Man een onvoorspelbare draai in zijn carrière.

De filmmaker wist met elk van zijn films een blijvende indruk achter te laten. Of dat nou was door een spannend of ronduit verwarrend verhaal, of door het introduceren van memorabele personages en iconische scènes, of allebei. En vrijwel altijd stopte Lynch wonderlijke explosies van geweld en wreedheid in zijn films.

Vaak zaten die geweldsuitspattingen juist op idyllische en rustige momenten waarop je het niet verwacht. Personages moesten altijd op hun hoede zijn. De schilder in Lynch had oog voor onvergetelijke beelden, zoals een afgesneden oor in Blue Velvet, een alienachtige baby in Eraserhead en een koortsachtige voorstelling in Mulholland Drive (2001).

Velen beschouwen die laatstgenoemde als het werk waarmee Lynch definitief zijn naam vestigde als een van de grootste filmmakers van zijn generatie. De geheimzinnige film kent een reeks van bijzondere scènes die je als kijker verwarren, tot alle puzzelstukjes op hun plek lijken te vallen. De cryptische structuur van de film en de symbolische verwijzingen naar de donkere randen van Hollywood werden overladen met lof. De film scoort vaak hoog in lijstjes van beste films van deze eeuw.

De films van Lynch waren ook intiem. Zelfs in films die op het eerste oog vooral vreemd of komisch overkomen – denk aan Wild at Heart (1990) en Lost Highway (1997) – is veel thematiek te zien die ieder mens herkent, zoals gevoelens van eenzaamheid, verlangen naar liefde, een zoektocht naar identiteit en het idee dat je niet op je plek bent binnen deze soms onbegrijpelijke wereld. Lynch had zelf eveneens een warme kant: hij was trouw aan zijn acteurs en geliefd in Hollywood om zijn bescheiden karakter.

Spannend en gevoelig, herkenbaar en eigenzinnig, surrealistisch en aangrijpend. David Lynch liet een onuitwisbare indruk achter in de filmwereld met zijn experimentele en gedurfde werk en zijn duidelijke signatuur. Wie een unieke kans wil benutten om het bekende en minder bekende werk uit zijn carrière te bewonderen, kan in april en mei zijn geluk niet op.