'My house is on fire' - filmmaker David Lynch exposeert zijn 'unheimische werelden' in Oldenburg

Je zou het toeval kunnen noemen, dat er met My house is on fire een tentoonstelling is van David Lynch in het Horst Janssen Museum in Oldenburg. Kunstenares Alice Gericke is dit jaar in het museum voor een onderzoek en zij zag al snel de overeenkomsten tussen het werk van Janssen en Lynch. Tijdens haar opleiding aan de academie was zij zijn kunst al tegengekomen.

,,Veel mensen kennen David Lynch vooral van films en series als Blue Velvet en Twin Peaks. Minder bekend is dat hij daarnaast ook andere kunst maakt. Voor hem bestaan die dingen naast elkaar of lopen ze door elkaar. Hij laat zich niet beperken en werkt in meerdere disciplines. Dat vind ik belangrijk’’, vertelt de kunstenares uit Bremen, die zelf bijvoorbeeld tekeningen en papiersnedes maakt.

De overeenkomsten zijn in eerste instantie gebaseerd op formele aspecten. Zo is er van Lynch een litho van een hoofd op een toneelvloer. Een kunstwerk dat Janssen zestig jaar eerder maakte, lijkt er wel wat op. In het abstracte werk ontwaar je nu ook gezichtskenmerken. Maar de parallellen gaan verder dan alleen de vorm, benadrukt Gericke.

Beide kunstenaars gaan onder het oppervlak de diepte in, ‘op zoek naar andere werelden’, zoals een citaat van David Lynch aan het begin van de tentoonstelling benadrukt. Als voorbeeld is er een scène uit de film Eraserhead (1977), waar wordt ingezoomd op een steen en de camera daarna het object induikt. Daaromheen zijn etsen van Horst Janssen uit de serie Dosen und Steine (1984), waarin hij onder meer de vervormde oppervlakken van in elkaar gedrukte blikjes en stenen tekent.

De titel van de tentoonstelling is afkomstig van het kunstwerk My house is on fire (2012). ,,Een huis is een veilige plek. Als dat in brand staat, is dat nogal bedreigend. Maar ‘vuur’ staat bij David Lynch ook voor energie’’, legt Gericke uit bij een ander kunstwerk waar vuur en lichtstralen uit iemands hoofd spatten. ,,Wat boven de grond is, is voor Lynch het bewustzijn; de kelder staat voor het onderbewuste. Zo kan een term meerdere betekenissen hebben. Niet alleen Lynch, maar ook Janssen speelt daarmee.’’

Ze wijst op een serie litho’s met zwarte banen aan de zijkanten. ,,Zo’n zwart kader doet denken aan filmbeelden. Maar het zijn ook gordijnen in het theater, die opengaan. Op het toneel voert Lynch allerlei scènes op. Bij hem lopen film, theater, dromen en fantasie allemaal door elkaar.’’ Naast grafisch werk zijn er verder korte animaties, filmstills en zelfs muziek van Lynch.

De twee kunstenaars hebben elkaar nooit ontmoet. Horst Janssen (1929-1995) is in Noord-Duitsland vooral bekend als tekenaar en graficus. In het in 2000 geopende museum dat naar hem genoemd is, wordt zijn werk regelmatig gepresenteerd samen met dat van andere kunstenaars.

David Lynch (1946) wilde aanvankelijk kunstschilder worden en kwam bij de film terecht aan de Pennsylvania Academy of Fine Arts. Zes jaar geleden was er in Nederland een overzichtstentoonstelling van zijn kunst in het Bonnefanten in Maastricht.

De meeste van de 36 werken van Lynch in de expositie in Oldenburg komen van de lithodrukkerij Item uit Parijs, waar eerder kunstenaars als Matisse, Chagall en Picasso hun grafische werk lieten drukken. David Lynch komt er met enige regelmaat.

Opvallend is dat hij werkt in een snelle, expressieve stijl en ook experimenteert met oplosmiddelen voor spetterende effecten. ,,Het is een schilderachtige stijl, die je niet vaak ziet in litho’s’’, merkt Gericke op. ,,Horst Janssen werkt doorgaans veel gedetailleerder. Hij blijft eigenlijk altijd wel met een been in de realiteit, terwijl Lynch een duidelijke stap zet naar de fantasie en het surrealisme. Maar beiden kunnen duister werk maken met een unheimische sfeer.’’

David Lynch heeft niet zozeer iets geuit over Horst Janssen, met wie hij nu wordt vergeleken. Maar dat hij zijn volledige medewerking aan deze tentoonstelling heeft verleend, kan als goedkeuring gezien worden. Bovendien heeft Lynch enkele andere werken zelf toegezonden, zoals cartoons van The angriest dog in the world en een foto van de misvormde baby uit Eraserhead, die nog nooit eerder getoond is. Hij ontwierp en tekende zelfs het logo van deze expositie My house is on fire. Vol trots wijst Gericke op de details: ,,Als je het huis opvat als de letter ‘A’, dan lees je ‘maison’ – Frans voor ‘huis’. Zelfs daar speelt Lynch met meerdere betekenislagen.’’