Hoe postbode Henk uit Grootegast door NSB’er Pier Nobach in Kamp Vught belandde. ‘Zijn brieven bewaarde ik een halve eeuw in een sigarenkistje’

Jan Labree (85) stapt gesteund door zijn wandelstok het Victory Museum in Grootegast binnen. Om zijn hals draagt hij een felgekleurde sjaal die doet denken aan een schilderij van Piet Mondriaan. De oud-opticien wandelt langs een oud verkenningsvliegtuig in camouflagekleuren dat in de oorlog naar Duitse U-boten speurde. Uit luidsprekers klinkt de gedempte soundmix van de oorlog: gerakketak van mitrailleurs en huilende sirenes. Labree reed in zijn cabriolet – het is wat frisjes dus het dak bleef dicht – van zijn huis in Assen naar de voormalige Lego-fabriek in Grootegast waarin het oorlogsmuseum is gehuisvest. Labree laat zich voorzichtig in een stoeltje zakken. Dan legt hij een dikke map met brieven op tafel. Ziehier: zijn bijdrage aan de Groninger Niet Weggooien Tour.

De brieven zijn van zijn schoonouders: Henk en Dientje Niemeijer. „Opa – zo noemde ik hem altijd – zat tijdens de oorlog een poosje in Kamp Vught gevangen. Hij was postbode in Grootegast en werd gearresteerd, omdat hij illegale verzetskranten verspreidde. Dit …” zijn hand ploft op de map „… zijn de brieven die hij en zijn vrouw aan elkaar schreven.”

Medewerker Anita Selen-Boonstra van het Oorlogs- en Verzetscentrum Groningen (OVCG) ontfermt zich over de brieven. Ze haalt verbluft een flinterdun en asgrauw velletje papier uit een van de plastic mapjes. „Kamp Vught.” Het klinkt ietwat onthutst. „Heel bijzonder. Mijn opa heeft daar ook gezeten. Hij was politieman van de groep Grootegast. Hij werd op 12 maart 1943 gearresteerd, omdat hij weigerde Joden op te pakken. Hij is in Dachau vermoord.” Ze kijkt nauwkeurig naar de datum op de brieven. „Zo te zien zat uw schoonvader ongeveer in dezelfde periode in Vught.”

Hij knikt. „Ik heb deze brieven ongeveer vijftig jaar in een sigarenkistje bewaard. Ik kreeg ze van oma – mijn schoonmoeder dus – en ik ben er altijd zuinig op geweest. Maar ik kom nu op een leeftijd dat ik een beetje moet gaan opruimen. En ik ben bang dat deze brieven straks per ongeluk worden weggegooid. Dat kan natuurlijk niet.”

Seelen knikt. Nee, dat kan natuurlijk niet.

Henk Niemeijer werd in november 1943 gearresteerd. Labree: „Door Pier Nobach. Die werkte voor de Duitsers. Die naam zegt jullie vast wel iets.”

Pier Nobach (1882 – 1965) was een NSB’er en oorlogsmisdadiger. Hij woonde met zijn gezin in een boerderij in Doezum. Het verzet pleegde in oktober 1943 een aanslag op hem. Deze mislukte, maar de zoon van Nobach kwam hierbij om het leven. De Duitsers schoten daarom enkele dagen later beschuitenfabrikant Taeke Schuilenga uit Surhuisterveen en gemeentesecretaris Gerrit Pieter Beukema uit Grootegast dood. Een maand eerder was in Zuidhorn de Duitsgezinde politieman Derk Klavers doodgeschoten. De Duitsers hielden 12 en 13 november van dat jaar een razzia waarbij 38 mensen uit het Westerkwartier als gijzelaar naar Kamp Vught werden gebracht.

Was de schoonvader van Labree een van die gijzelaars? Het OVCG beschikt over zogeheten verzetskaarten met informatie van verzetsstrijders. Op die van Henk Niemeijer staat dat hij op 13 november 1943 als gijzelaar werd gearresteerd.

Labree weet het niet zeker. „Er werd niet over gesproken. Wij weten dat hij eind 1944 weer werd vrijgelaten. Als je die brieven leest, is het net alsof er niks aan de hand was.”

Selen knikt. „Alles werd gecensureerd.”

„We weten dat hij er in een fabriek van Philips werkte. Hij haalde onder meer accu’s uit elkaar. Opa maakte van kleine onderdelen bijvoorbeeld een ringetje dat hij dan naar zijn vrouw stuurde. Hij schreef onder meer dat ze hem geen cake meer mocht sturen waarin stiekem briefjes waren verstopt. De Duitsers hadden die gevonden en hij was hiervoor gestraft. Oma stuurde hem brieven terug. Ze schreef onder meer over hun dochter die tijdens het schrijven van de brief onder de tafel speelde. Dat was mijn vrouw. Uit die brieven bleek ook hoeveel liefde oma van mensen uit haar omgeving kreeg die haar in die periode hielpen, haar erdoorheen sleepten. Iemand kwam elke dag even kijken, een ander nam zelfgemaakte honing mee. Allemaal dat soort dingen. Echt geweldig.”

Volgens de verzetskaart werd Henk Niemeijer in september 1944 weer vrijgelaten en naar een kamp in Amersfoort gestuurd. „Hij moest daar een beetje bijkomen. Hij had er een flinke tik aan overgehouden, maar er werd nooit over gesproken.” Hij schudt zijn hoofd. „Nooit.”

Hij knikt en staat weer voorzichtig op. „Nou, nu hebben jullie het. Ik ben blij dat het nu in goede handen is.”

Selen glimlacht. Ja hoor, dit is in goede handen.