Omgesmolten? Of staat-ie toch ergens op een schouw? Dit zijn de vijf scenario’s voor de geroofde gouden helm uit het Drents Museum

Voor dieven op geldjacht zijn gouden voorwerpen, zoals de helm en armbanden aantrekkelijk. Eerder deze maand werd een Britse man schuldig bevonden aan de diefstal van een 18-karaats gouden wc-pot, het satirische kunstwerk America van kunstenaar Maurizio Cattelan. De pot is vermoedelijk in stukken gesneden of gesmolten en doorverkocht. In 2017 werd in Berlijn de grootste gouden munt ter wereld geroofd, van honderd kilo. Ook die werd omgesmolten.

Goud is vrij gemakkelijk te verhandelen. Het vergt wel de nodige expertise om het ‘oude’ goud van de Roemeense historische kunstschatten te raffineren. Het gaat niet om puur goud. De helm (rond de 750 gram) is voor ongeveer een kwart gebonden met zilver en koper. Maximale opbrengst: een halve kilo goud. De Dacische armbanden hebben een goudgehalte van 88 tot 92 procent. De maximale opbrengst van de kunstschatten ligt daarmee waarschijnlijk tussen de 50.000 en 60.000 euro. Is de roof met dit doel gepleegd, dan is snelheid geboden.

Gestolen kunstschatten kunnen door criminelen worden ingezet als ruil- of dwangmiddel. Bijvoorbeeld voor de uitruil van gijzelaars of voor het afdwingen van een lagere straf. Twee in 2002 gestolen schilderijen van Vincent van Gogh zijn gebruikt als crimineel wisselgeld. Een Italiaanse maffiabaas heeft ze overgedragen aan de Italiaanse justitie in ruil voor een lagere straf. De stukken gingen in 2017 terug naar het Van Gogh Museum in Amsterdam.

Veel eerder, gebruikte crimineel Kees Houtman drie in 1990 uit het Noordbrabants Museum gestolen werken van dezelfde schilder om onder een hogerberoepszaak uit te komen. Het OM accepteerde de Van Goghs als wisselgeld.

Een andere variant is artnapping, het gijzelen/ontvoeren van kunstwerken met als doel daarvoor in ruil losgeld te krijgen. Hiermee persen criminelen doorgaans de verzekeringsmaatschappij af. Voor de verzekeraar is de ‘voordelige deal’ met de criminelen aantrekkelijk. De politie wordt vaak buiten de geldoverdracht gehouden. Een geroofde schat is ‘opeens’ terug.

Geld is niet altijd een drijfveer bij kunstroven. In 1911 werd de Mona Lisa van Leonard da Vinci uit het Louvre in Parijs gestolen door een Italiaan die van mening was dat het in een Italiaans museum moest hangen. In Roemenië worden de verdwenen helm van Coțofenești en de armbanden gebruikt om de komende verkiezingen te beïnvloeden. Je zou een complot kunnen vermoeden: de nationalistische partij Alianța pentru Unirea Românilor (AUR) spint in ieder geval garen bij de diefstal.

Een roof kan ook op een andere manier politiek gemotiveerd zijn. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd door de Nazi’s op grote schaal kunst uit Joods bezit gestolen, soms om de collecties van Nazi-kopstukken te verrijken, soms om de Nazi-ideologie te promoten. Tot op heden worden processen gevoerd om stukken bij de oorspronkelijke eigenaren terug te brengen.

Het ligt voor de hand te denken dat de roof uit het Drents Museum in opdracht is gebeurd. Dat kan ook op verzoek van een particuliere verzamelaar zijn. In 2005 werden in opdracht 24 schilderijen en 70 zilveren objecten uit het Westfries Museum gestolen. Elf jaar later doken ze ineens weer op, in Oekraïne, zonder spoor van de verzamelaar. Ook De Lentetuin van Vincent van Gogh, eigendom van het Groninger Museum, zou op verzoek van een verzamelaar zijn gestolen, in 2020 uit museum Singer in Laren. Verreweg de meeste kunst en het meeste erfgoed zijn privébezit. Denk aan de verkoop van Salvator Mundi van Leonardo da Vinci. Het duurste schilderij ter wereld – ruim 400 miljoen euro – werd op een veiling verkocht en hangt sindsdien naar verluidt op een boot van Mohammed bin Salman, de kroonprins en premier van Saoedi-Arabië .

De dieven hebben zich mogelijk nooit gerealiseerd hoe belangrijk de kunstschatten zijn. Ze zijn wellicht ontzettend geschrokken na de enorme ophef en publiciteit en hebben de helm en armbanden vlak na de diefstal weggegooid. In de hoop dat ze met de diefstal weg zouden komen.

Kunstroven worden vaker gedaan uit dommigheid die leidt tot wroeging en paniek. In 2007 werd een bronzen kopie van De denker van Auguste Rodin gestolen uit museum Singer in Laren. Korte tijd later werd het beeld deels in stukken gezaagd teruggevonden in de tuin van een van de daders. Twee jaar eerder verdween in Engeland het bronzen beeldhouwwerk Reclining Figure 1969-70 van Henry Moore. Het werd teruggevonden op een schroothoop. De opbrengst bleek veel lager dan gehoopt. De vrees voor een gevangenisstraf woog zwaarder.