Psychiater Rogier Hoenders weet precies waar dat lege gevoel vandaan komt als je veel op je smartphone zit

„Het probleem van smartphones is dat die voortdurend onze aandacht trekken”, zegt Rogier Hoenders. In de Engelse taal bestaat daar een mooie term voor: ‘stolen attention’ - gestolen aandacht. Dat doet het met social media, online shopping, apps, nieuws en nog veel meer. „Daar zit grote industrieën achter die streven naar winstmaximalisatie. Die gaan over lijken.”

Daaraan staan kinderen net zo goed bloot als volwassenen, terwijl ze zich er moeilijker tegen kunnen verweren. Het roept volgens hem terecht de vraag op of je dat kinderen moet verbieden. Volgens actiegroepen van ouders en artsen moet er voor het gebruik van een smartphone een leeftijdsgrens van 14 jaar komen.

Hoenders, die als psychiater is verbonden aan Lentis en als hoogleraar zingeving, leefstijl en geestelijke gezondheidszorg aan de Rijksuniversiteit Groningen, juicht het toe dat er debat over wordt gevoerd. Kinderen tussen 12 en 18 jaar zitten in een vormende fase in het leven. Het is een periode waarin hun identiteit wordt gevormd, hun seksualiteit ontwaakt, ze vriendschappen sluiten en van alles ontdekken. „Dat doen ze in interactie met elkaar.”

Door de smartphone en met name sociale media wordt hun zelfbeeld zwaar op de proef gesteld. Hoenders benadrukt dat er ook goeie kanten aan zitten, maar overmatig gebruik van sociale media leidt vaak tot een ‘verslechtering van de mentale gezondheid’. „Het komt vermoedelijk door het beloningssysteem van de lage orde, dat vooral gerelateerd is aan dopamine.”

Dopamine is een hormoon dat vrijkomt als wij een kick ervaren, zoals een like op Instagram of Facebook, maar ook als we iets kopen of eten. „Dopamine geeft een kortstondige bevrediging. Daardoor ontstaat er een hunkering naar herhaling. De smartphone is een dopamine-apparaat: het geeft ons de hele tijd shotjes dopamine. Het is vluchtig van aard. Daarom noemen we dat een lage orde-bevrediging.”

Door de smartphone raakt onze attentie versplinterd. We kunnen volgens Hoenders nu nog gemiddeld 50 seconden onze aandacht bij iets houden, terwijl dat nog niet zo lang geleden minstens 5 minuten was. „Onze aandacht wordt voortdurend getrokken door dingen op de smartphone die even onze interesse wekken. Uit onderzoek blijkt dat het veel energie kost als je hersens de hele tijd moeten switchen. Overmatige dopamine-stimulatie zorgt er ook voor dat je een leeg gevoel krijgt.”

Mensen kunnen ook bezigheden verrichten die langdurige bevrediging opleveren. Dan gaat het volgens hem vooral om activiteiten die zich richten op ‘een betekenisvolle verbinding met anderen of de natuur’. „In zulke gevallen spreken we van een hoge orde-bevrediging. Dat is onder meer gerelateerd aan het hormoon serotonine. Dat geeft wél een voldoening die enige tijd aanhoudt.”

De industriële revolutie heeft de mens veel goeds gebracht, vervolgt Hoenders, maar er zitten ook schaduwzijden aan. Zo hoeven we dankzij de uitvinding van werktuigen tegenwoordig minder fysieke arbeid verrichten. „Om dat te compenseren doen we nu massaal aan sport en fitness.”

De laatste tijd hoeven we dankzij de computer ook onze mentale capaciteiten minder aan te spreken. „Mijn pleidooi is, en daar is ook mijn leerstoel aan de RUG verbonden, dat we ook onze mentale gezondheid moet blijven trainen. Anders voorzie ik meer narigheid op het gebied van onze geestelijke gezondheid.”

Hij haalt een bevolkingsonderzoek aan waaruit naar voren komt dat 10 jaar geleden 17 procent van de Nederlanders een psychische stoornis had en nu 26 procent. Vooral angststoornissen, depressies, verslavingen en adhd nemen toe. Hij erkent dat de definitie van een psychische stoornis misschien te ruim is opgesteld. Dat laat onverlet dat er in Nederland 100.000 mensen op de wachtlijst staan voor een instelling van geestelijke gezondheidszorg.

Zijn remedie is dat mensen zichzelf moeten blijven uitdagen. „Ook al heb je een auto voor de deur staan, ga ook lopen en fietsen. Ga jezelf ook mentaal uitdagen door een boek te lezen, te schrijven of andere geestelijke arbeid te verrichten. Ga niet de hele tijd naar beeldschermen kijken.”

Hij is voorstander van overheidsregulatie maar vindt ook dat we kinderen moeten helpen verstandig om te gaan met de smartphone en sociale media. Tot een bepaalde leeftijd moet je hen volgens hem beschermen. Dat kan tot ze 10, 12 of 14 jaar zijn. „Daarna moet je ze de kans geven iets uit te proberen. Je moet niet alles krampachtig weghouden bij kinderen. Als je dat doet, dan wordt het spannend en uitdagend voor hen en zullen ze een weg vinden om er toch aan te komen.”