Waar moet dat heen? Hoe zal dat gaan? Een AI-voorstelling met dansers die van niks weten 

Plagiary. Plagiaat. Dekt de maker zich alvast in, met zo’n titel? Nou nee. Voor de Australische choreograaf, componist en computernerd Alisdair Macindoe is het vooral een knipoog naar zijn werkwijze. Hij stopte honderden bestaande choreografieën in zijn computer en liet AI (kunstmatige intelligentie) daaruit nieuw werk genereren. Zo komt hij nu met vijf verschillende voorstellingen naar Noorderzon in Groningen, gebaseerd op één script. Het publiek krijgt 3 dagen de kans er een of meer van te zien.

Dat zou je nog letterlijk een tikje  ‘namaak’ kunnen noemen. Ware het niet dat Macindoe zelf de muziek heeft gemaakt en vooral dat de elf dansers tot minuut één en ook daarna nauwelijks weten waar ze aan toe zijn. AI geeft ze via een paar menselijke stemmen in de zaal een reeks ‘prompte’ opdrachten. Samen sturen deze de dansers door de voorstelling heen. Een surprise act voor zowel cast als publiek dus.

Macindoe arriveerde zondag in Groningen. Met weinig slaap begon hij aan een tweedaagse repetitie, waarin de dansers elkaar beter hebben leren kennen, en dus leren vertrouwen, en waarin ze een kompas aangereikt hebben gekregen voor de driedaagse weg die ze straks afleggen: hoe het werkt, maar dus níet wat ze gaan dansen. ,,De voorstelling is vooraf gemaakt, en daarna in quarantaine gezet”, zegt Macindoe. „Niemand mag het zien, behalve ik. Ik vertel niks. Om zeker te weten dat het voor de dansers veilig is wat ik presenteer, controleer ik van tevoren alle beelden, video’s en de tekst.”

Video’s dus ook. En een decor met een doorzichtig scherm waarachter de dansers om te beginnen zichtbaar hun warming-up doen. Macindoe: „Dat wil zeggen, zichtbaar als je er voor kiest om niet de speciale bril op te zetten die je voor aanvang krijgt. Elke voorstelling volgt een vaste opzet. Er is een ‘meta-script’ met een vooraf bedachte verhaallijn, en toch is de tekst elke keer anders. We gebruiken 140 beelden, bijna als een powerpoint, waarop je het achtergrondonderzoek voor de voorstelling ziet. Maar met die bril op zie je alleen de dans zelf en kun je je helemaal daarop concentreren, zonder alles eromheen. Die bril is natuurlijk ook op en af te zetten, wanneer je maar wilt. Zelf kiezen. Dat laatste komt vaak voor.”

De opdrachten, live door twee mensen te geven, komen via microscopisch kleine apparaatjes in de oren van de dansers binnen. Eén van hen is Olympia Kotopoulos. Ze is al jaren actief in Groningen, onder meer als medeoprichter van shELFISH met theatermaker Veerle van Overloop. Kotopoulos, eveneens Australische, met Griekse voorouders, deed ook de casting voor Plagiary, namens Macindoe, want hij werkt steevast met dansers uit de (ruime) omgeving van de speellocatie. Het gaat nu vooral om buitenlandse dansers, mede-actief in Nederland.

Kotopoulos: „Ik vond het bij het selecteren belangrijk dat de dansers die meedoen een band hebben met Groningen. Deze stad heeft veel geweldige kunstenaars zien komen en gaan, waarnaast sommigen zijn gebleven. Maar ik keek ook naar het type werker, het type denker, naar dansers van wie ik weet dat ze openstaan voor het onbekende, dansers die nieuwsgierig zijn en tegelijk rustig blijven onder hun niet-weten. Want dat is best in tegenspraak met wat dansers normaal doen. Wij willen juist weten!”

Macindoe: „Als je tegen een groep dansers zegt: ‘Pauze!’, reageren ze allemaal op eenzelfde wijze. Maar als je zegt: ‘Je bent een zwevend idee dat de controle verliest’, krijg je heel uiteenlopende reacties. Het is boeiend om te zien wat op zo’n moment de dansers in de ruimte verbindt, en wat hen juist van elkaar scheidt. Voor het publiek is dat heel interessant: je krijgt de instructie mee en ziet erna meteen de reactie op de vloer. Soms is dat een praktische opdracht, zoals: ’Maak een lijn achter op het podium’. Een andere keer is het juist abstracter, bijvoorbeeld: ‘Je bent een diepe gewaarwording van de kleur oranje’. Waarbij elke danser een eigen invulling geeft.”

Alisdair Macindoe mag je een vroege vogel noemen bij het werken met AI. 7 à 8 jaar geleden begon hij er al mee. Je mag hem sowieso wel een vroege vogel noemen: „Ik dans al vanaf mijn derde. Op mijn 18de kwam daar het componeren bij. Dat is daarna professioneel altijd gelijk op gegaan.” Computertechnologie heeft zich naast de dans en de muziek in zijn brein ingevreten.

„Als onderdeel van de voorstelling heb ik allerlei functies ingebouwd in het systeem. Soms zegt de machine bijvoorbeeld: ‘Arno, jij doet nu een solo, de rest ondersteunt Arno’. Ik heb het systeem zo geprogrammeerd dat het keuzes maakt over rolverdeling, groepsvorming en inhoud, vergelijkbaar met wat ik als choreograaf zou beslissen, maar dan op een andere, soms totaal onverwachte manier. Het publiek kan precies volgen waarom iets gebeurt. Het systeem maakt dat zichtbaar.”

De Australiër toonde zijn kunnen 10 jaar geleden op Noorderzon al eens, samen met de choreograaf Anthony Hamilton, met een combinatie van zijn drie specialismen in de voorstelling Meeting. De twee werden in eigen land omschreven als ‘two cool kids of the Melbourne dance scene’. Op Noorderzon kregen ze topreacties van pers en publiek. „Ik was toen in mijn voorstelling zowel danser als geluidontwerper. Mijn stuk omvatte 64 percussierobots, waarvoor ik zelf de elektronica bouwde en de codes schreef.”

Macindoe is dan ook gefascineerd door de vertaling van zijn rol als choreograaf naar een machine. ,,Ik ben er niet op uit om iets radicaal nieuws te maken, maar om mijn eigen werkwijze de onderzoeken. En ja, soms betekent dat bewust plagiaat plegen.”

Waarschuwingen tegen de bedrieglijke mogelijkheden van AI gaan steeds luider de wereld over. Behelst zijn voorstelling net zo’n waarschuwing, mede gelet op de titel? „Nee! Ik waarschuw hiermee niemand. Natuurlijk, ik ben een mens en maak me zorgen over de wereld. Zij maken deel uit van mijn stem, maar ik probeer mijn mening niet aan anderen op te dringen. Ik deel liever mijn nieuwsgierigheid en laat de betekenis over aan de gedachten van de toeschouwer.”

Kotopoulus kijkt uit naar de voorstellingenreeks. „Het wordt een intensieve week. Dat is zeker.” Improviseren, maar binnen de uitgezette lijnen, met ad hoc-opdrachten die zonder voorkennis toch tot één coherent geheel moeten leiden. „Dit wordt een intensieve week. Dat is wél zeker.”