Özcan Akyol: ‘Al mijn hele leven hoor ik dat ik dankbaar moet zijn. Je zou bijna gaan geloven dat je niks kan’

 
Dit wordt het meest absurde gesprek ooit, kondigde schrijver Özcan ‘Eus’ Akyol op 7 oktober aan nadat hij was aangeschoven aan de talkshowtafel van Eva Jinek. Hij kwam praten over zijn nieuwe boek Mijn moeder, de kleine reus, maar deed dat niet alleen. Naast hem zat die kleine reus, Akyols 70-jarige moeder, die weinig Nederlands spreekt. Het leverde inderdaad een wonderlijk tafereel op, van een schrijver die in het Nederlands over zijn moeder sprak, zonder dat duidelijk was of zij precies begreep wat er werd gezegd en waar om werd gelachen.

„Voor mij was het een natuurlijke situatie”, mailt Akyol na de uitzending. „Ik heb in mijn leven ontelbare gesprekken in het Nederlands gevoerd waar mijn moeder bij was. Voor ons twee was er wat dat betreft niets nieuws onder de zon. Vooraf hadden we met de redacteur de gespreksopzet doorgenomen en tolkte ik alle vragen die er zouden komen, dus ook als zij zelf niet zou hoeven antwoorden.” Sinds haar tv-optreden is zijn moeder „in de zevende hemel”, aldus Akyol. „Ik ben heel trots op haar.”

Het tafereel van de voor zijn ouders tolkende jonge Eus komt ook een paar keer langs in de theatervoorstelling De klassenmigrant, waarmee Akyol langs 44 Nederlandse theaters trekt. De gedachte achter wat hij een ‘literaire stand-up‘ noemt, is dat veel van de zaken waar Akyol (41) in zijn leven tegenaan is gelopen niet zozeer, of niet alleen, een gevolg waren van een verschil in culturele achtergrond, maar vooral voortkomen uit klassenverschil. Vandaar: de klassenmigrant.

De voorstelling steunt op Akyols levensverhaal, waarvan veel elementen al in zijn boeken terug te vinden zijn. Hij groeide op in een arme buurt aan de rand van het centrum van Deventer als zoon van analfabete ouders die door Deventer fabrikanten waren weggeplukt van het Turkse platteland. Vader was een man die sloeg en dronk: de huistiran.

Akyol belandde als tiener in een bende die zich, zoals hij nu zegt, schuldig maakte aan „vermogensdelicten”, wat eindigde in een huis van bewaring. In de bajesbibliotheek ontdekte hij de literatuur en besloot schrijver te worden. Hij brak in 2012 door met zijn debuutroman Eus.

Al snel volgde een loopbaan bij de televisie, waar hij onder meer Eus’ Boekenclub, De geknipte gast en (nu nog, waarover later meer) Sterren op het doek presenteert. Plus een podcast, een reeks columns en veel lezingen en optredens. Zijn vrouw, journalist en schrijver Anna van den Breemer, vraagt hem weleens wat hij met al dat harde werk nu eigenlijk nog wil bewijzen – en aan wie.

Akyol is inmiddels de beroemdste man van Deventer, ook al omdat hij geen kans voorbij laat gaan om zijn liefde voor zijn geboortestad te belijden. Voor het gesprek komt hij door de motregen zonder jas de centrale Brink overgestoken, hier en daar wat bekenden groetend. De try-out in zijn geboortestad leverde een tjokvolle schouwburg op, al was het niet in alle opzichten een thuiswedstrijd.

Akyol sprak zijn publiek een aantal keer aan met ‘jullie’ als om te benadrukken dat het Deventer waarin hij opgroeide, niet het Deventer van de schouwburgelite is. „Ik weet gewoon dat niet iedereen 25 of 30 euro kan betalen voor een theaterkaartje. De overgrote meerderheid in zo’n theater behoort tot een bepaalde sociale klasse. Maar ik kan niet doen of die sociale bubbel vreemd voor me is. Dat zou koket zijn. Ik kom zelf ook in het theater.”

Mij viel op dat de voorstelling een behoorlijk stichtelijke toon heeft. Je eindigt met een oproep om elkaar toch vooral te ‘zien’. Veel van wat je vertelt, staat ook in je debuutroman, maar toen presenteerde je het veel meer als de belevenissen van een individu. Nu is het meer een maatschappelijk verhaal.

„Eus was een schelmenroman, waar ook wel de kritiek op kwam dat er te weinig reflectie in zat. Ik vind het boek nog steeds goed zoals het is, maar ik had het idee dat ik meer gedachten moest delen over wat ik in die tijd meemaakte. Tijdens optredens in scholen en bibliotheken merk ik hoe het verhaal landt bij jongeren met een andere culturele of sociale achtergrond. Dus probeer ik het los te trekken van mezelf. Iemand kan gewoon naar het theater gaan en het alleen als mijn verhaal beschouwen – ik ga me niet bemoeien met hoe mensen zo’n voorstelling tot zich nemen. Maar uiteindelijk gaat het over de groep waaruit ik voortkom. Die omwenteling heb ik doorgemaakt.”

Mijn moeder, de kleine reus bestaat uit korte columnachtige stukjes die vooral gaan over de interactie tussen Akyols jonge kinderen – hij werd 10 jaar geleden vader – en zijn moeder. Over hoe zij met sinterklaas haar schoen zet tussen die van de kinderen, hoe ze steeds langskomt om schoon te maken, ook als het niet echt vies is. „Ik ben over mijn moeder gaan schrijven toen ze oma werd. Daarvoor was eigenlijk alle levensenergie uit haar gezogen; mijn vader had haar het plezier in het leven echt wel afgepakt. Maar bij de kleinkinderen zag ik haar helemaal opbloeien.”

De klassenmigrant gaat niet over de actualiteit, maar tijdens de try-out maakte Akyol één grapje over Jan Slagter: dat iedereen hem (Akyol) graag op tv ziet, behalve Slagter. De baas van omroep Max liet deze zomer via de pers weten dat hij na dit jaar weg moet als presentator van Sterren op het doek, omdat hij verzuimd had in Zomergasten zijn excuses aan te bieden aan Matthijs van Nieuwkerk. Twee jaar geleden had Akyol gezinspeeld op het bestaan van een filmpje waarop Van Nieuwkerk zich misdroeg op de redactie van De Wereld Draait Door, maar het daar vastgelegde materiaal bleek weinig toe te voegen aan eerdere verhalen over Van Nieuwkerk.

„Die opmerking over Slagter gaat nog uit de voorstelling”, zegt Akyol meteen. Verder wil hij weinig over de kwestie kwijt: „Als ik vertel hoe dat allemaal is gegaan, dan noem ik details uit andermans persoonlijke sfeer; en dat vind ik heel moeilijk om te doen.”