Snakbuorstjewâldegaryp, Fraubuurtsjebuorren, Wynjewâlderleat, Vredde, Kek en Ee. En dan wonen de hoofdpersonen in ‘De nieuwe weg’ ook nog in de buurt van Arkema, waar agressieve Arrekieten wonen.
Het is een fictief Friesland waar de in Drachten opgegroeide Christine Bax ons mee naartoe neemt. Een van de inspiratiebronnen voor haar roman is de bouw in 1952 van een eigen verharde weg in Houtigehage. Dat gebeurde niet door het Rijk of de provincie, maar door werkeloze jongemannen die op die manier een uitweg uit hun armoedige bestaan zoeken.
Een omgekeerde staking wordt het genoemd in De nieuwe weg, waarbij Ype een voortrekkersrol speelt. Dat hij dat doet is verwonderlijk, want in zijn eigen gezin wordt hij als zonderling gezien. „Zijn kop is kapot”, zeggen ze over hem, nadat hij van de trap is gevallen.
Ype blijft achter in het dorp wanneer de rest van de familie emigreert en we volgen hem, zijn vrouw Marga en zijn dochter Klaske in het bijzonder in de jaren daarna. Het is lastig om je echt in te leven met de personages, want het blijven dorpse typetjes, soms met een wat surrealistische inslag; zo gaat het echt regenen als Marga in een neerslachtige bui is.
‘Ze verstaan nooit niks’
Achterop de roman staat een aanprijzing van Gijs Wilbrink, die met De beesten een liefdevol portret van de Achterhoek gaf. De nieuwe weg haalt dat niveau niet, omdat de personages karikaturen blijven en de rest van de bevolking als achterlijk en dom wordt neergezet. ‘Buitenlanders ben zo dom,’ zeiden de buurvrouwen, ‘die verstaan nooit niks.’
Als mensen met stemverheffing praten, dan gebeurt dat in hoofdletters. ‘IIIIIIIIEEEEUW!!’ gilde Klaske. ‘GADVERDAMME!!!!’ En als ze lachen dan zeggen ze: ‘Pfffffhihihihihihihihihihi.’ Je schrikt als je een mooie vergelijking tegenkomt: ‘Zijn herinneringen schuiven ineen als gevouwen handen.’ Jammer dat die in precies dezelfde bewoordingen later opnieuw langskomt.
Stuurloos
Het is altijd wat aanmatigend om te zeggen dat in een roman een betere roman verborgen zit, maar bij De nieuwe weg lijkt dat het geval: een sociale, historische roman over de jaren 50 in Friesland; een familieroman, waarbij de generaties de veranderingen in de tijd belichten. Een roman over een vrouw die zich staande moet houden in een mannenwereld (Klaske wordt een hotdog-meid in een snackwagen en moet onder meer de stalkende, hyperchristelijke jongen Rooie van zich af slaan). Een roman waarbij de fictie van televisieseries over misdaad en de werkelijkheid in elkaar overlopen.
Al die elementen zitten in deze debuutroman, maar door het gebrek aan focus wordt het geheel enigszins stuurloos.
