Hoewel er meer boeken worden verkocht en uitgeleend zien zowel boekwinkels als bibliotheken de belangstelling voor Nederlandse literatuur afnemen. Foto: Rob Engelaar
Festival Het Grote Gebeuren in Groningen stelt lezers in staat te ontdekken wat leeft onder lezers en schrijvers. Zoals verslaving aan dat wat succesvol is en verwaarlozing van de rest. Kortweg: bestselleritis.
Even terug naar vorige maand, toen de lijst met bestverkochte boeken van het afgelopen jaar werd gepresenteerd. ‘Lezers kochten 43 miljoen boeken, 0,4 procent meer dan in 2021’, meldde de stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) om te beginnen. Direct gevolgd door: ‘Boekenmarkt is in omzet 2,7 procent gestegen’. Daarna was het goede nieuws op.
Want 2022 was ook het jaar waarin het Nederlandstalige boek opnieuw een stap terugzette om plaats te maken voor anderstalige titels. 2022 was het jaar waarin slechts acht literaire boeken van Nederlandse auteurs een plek wisten te veroveren in de Bestseller Top Honderd. En het was het jaar waarin wederom minder literaire boeken van Nederlandse schrijvers werden geleend in de bibliotheken.
Geen schrijvers, maar hypes volgen
Stellen dat Nederlandse schrijvers niet goed schrijven, of op zijn minst minder goed dan hun anderstalige collega’s, voert te ver. Misschien is de marginalisering slechts tijdelijk. Wat ook kan, is wat hoofdredacteur Job Lisman van uitgeverij Prometheus onlangs opperde: lezers kopen niet langer automatisch boeken van schrijvers die ze volgden, maar laten zich meer leiden door hypes.
Een hype is gemakzuchtig Nederlands voor ‘iets wat met name dankzij inspanningen van de media bij een bepaald publiek als mode of sensatie fungeert’. Werd met media ooit kranten, tijdschriften, radio en televisie bedoeld, in toenemende mate moet ook gedacht worden aan marketeers die het koopgedrag van lezers proberen te sturen via Facebook, Twitter, Instagram, Tiktok en wat dies meer zij.
Trends worden steeds sterker
Erica van Boven kan gezien worden als expert op het gebied van bestsellers in de Nederlandse literatuur. In 2015 publiceerde ze een boek over dit onderwerp, dat ironisch genoeg nauwelijks werd gepromoot, maar momenteel voor een heruitgave bij een andere uitgever wordt geactualiseerd. De trends die destijds in haar boek werd beschreven zijn alleen maar sterker worden, stelt de emeritus-hoogleraar letterkunde.
,,Toen mijn boek verscheen, verkeerde de boekenverkoop in een dieptepunt”, schetst Van Boven. ,,Dat nu sprake is van een stijging lijkt leuk. Maar als je naar de literatuur kijkt, is dat niet het geval.” Dat komt niet per se door de bestselleritis, denkt Van Boven. ,,Er wordt gedaan alsof bestselleritis iets is van deze tijd. Maar in de jaren 20 en 30 van de vorige eeuw bestond het ook al.”
Optimalisatie van marketing
Bestsellers worden mogelijk gemaakt door innovaties. Van Boven wijst in haar boek op de verbeterde druktechniek rond 1900, de doorbraak van de pocket rond 1960 en de optimalisatie van marketing rond 1990. Wat daar de afgelopen tijd is bijgekomen, naast gestegen aandacht in winkels voor de top 10 en afgenomen aandacht voor literatuur in de oude media, is onlineverkoop.
In hoeverre algoritmes een bepalende rol spelen, is lastig vast te stellen. ,,Mensen zoeken op internet niet naar boeken die ze niet kennen”, zegt Van Boven. ,,Als ze online een boek aangeboden krijgen, gebeurt dat niet specifiek, maar op basis van thema. Als jij geïnteresseerd bent in kookboeken, word je op meer kookboeken gewezen. Als jij troostboeken zoekt, krijg je boeken met het thema troost voorgeschoteld.”
Dat de positie van de literatuur in de boekhandel marginaliseert heeft volgens Van Boven vooral te maken met een afgenomen aandacht voor literatuur in het algemeen. ,,Toen ik Nederlands ging studeren, gold literatuur als artistiek en intellectueel interessant. Nu wordt het moeilijk gevonden. Als je niet vaak leest, verdwijnt het automatisme. Er is een generatie met te weinig leeservaring om lezen als ontspannend te ervaren. Kijken naar een film of een serie is dan eenvoudiger.”
En toch is er hoop. Want altijd weer duikt er een boek of schrijver op die alle sombere voorspellingen logenstraft.
,,Anjet Daanje is zo’n schrijver die laat zien dat een best ingewikkeld boek een verrassend succes kan worden”, zegt Van Boven. ,,Er blijven groepen mensen die graag zulke literatuur lezen en het er met elkaar over willen hebben, ook jongeren. Trends zijn niet altijd makkelijk te keren. Dat ontslaat ons niet van de plicht te blijven streven naar meer aandacht voor lezen en literatuur in het onderwijs en op universiteiten.”
Tijdens Het Grote Gebeuren op 11 februari in Forum Groningen maken boekhandelaar Ronnie Terpstra, uitgever Mizzi van der Pluijm, redacteur Menno Hartman en schrijver en dichter Simone Atangana Bekono onder leiding van Coen Peppelenbos de balans op van twintig jaar bestselleritis. Andere festivalgasten: Johan Harstad, Julia Franck, Judith Koelemeijer, Mariken Heitman, Nikki Dekker, Janna Loontjens, Lammert Voos, Aya Sabi, Koen Schouwenburg, Simone Atangana Bekono, Ine Boermans en Israël van Dorsten. Zie ook noordwoord.nl/hetgrotegebeuren
