Een emotieloos gordijn van karton als een hoogtepunt van de nieuwe zakelijkheid | Kunst kijken met Eric Bos

Voor het portret dat de Britse kunstenaar Meredith Frampton in 1928 schilderde van Marguerite Kelsey moeten we doorgaans naar de Tate in Londen. Maar nu is het dicht bij huis te zien, in Museum MORE op een tentoonstelling met kunst uit de jaren 1919-1939, toen de nieuwe zakelijkheid hoogtij vierde.

Frampton wilde haar model er zo klassiek en tegelijk zo modern mogelijk laten uitzien, een mix van klassieke schoonheid en koele afstandelijkheid, alsof het model een mannequin is die een nieuwe jurk showt. Het is tevens een prachtig voorbeeld van de zogenoemde nieuwe zakelijkheid, een stijl die zich verzette tegen het uitbundige, beweeglijke en confronterende expressionisme. Het bestond uit het schilderen van emotieloze, alledaagse dingen in strak opgebouwde composities.

Dat is goed te zien aan het gordijn links. Als een gordijn al emoties kan tonen, bijvoorbeeld door elegant vallende plooien en een spel van licht en schaduw, dan is dit wel een erg emotieloos gordijn. Alsof het van karton is gemaakt. Dat betreft ook het smetteloze, groene tafelkleedje helemaal rechts en de magnolia die aan een plant van kunststof doet denken. Maar het is vooral Marguerite Kelsey zelf. Een aantrekkelijke, jonge vrouw, maar vermoedelijk niet iemand met wie je lekker kunt stoeien.

Meredith Frampton was gefascineerd geraakt door Marguerite Kelsey (1909-1995), van professie schildermodel en danseres, een jonge, aantrekkelijke vrouw voor wie controle en perfectie belangrijk waren. Dat uitte zich in haar houding en manier van poseren, koel en gereserveerd. Je zou kunnen zeggen: ze leek de belichaming van de nieuwe zakelijkheid, wat Meredith Frampton juist zo aantrok om haar te schilderen.

Kelsey stond er om bekend dat ze heel lang in één pose kon blijven staan of zitten. Om het portret zo modern mogelijk te laten lijken, vroeg Frampton aan haar model om een modieuze jurk à la garçonne, te dragen, wat ‘jongensmeisje’ betekent. Dus vormloos, zonder korset en met een kort kapsel.

Als we het portret op deze manier beschrijven, klinkt het misschien saai. Maar zoals Frampton het schilderde, is het een krachtig pleidooi geworden voor de nieuwe zakelijkheid. Het is allesbehalve een stijf portret, wat te maken heeft met de spanning die van de pose van Kelsey uitgaat, haar elegante en zelfbewuste houding.

Elk moment kan ze haar hoofd naar ons toe draaien, glimlachen en opstaan om een sigaret aan te steken. Rokende vrouwen waren in die tijd het summum van moderniteit. Marguerite Kelsey voelt zich helemaal thuis in het koele, harmonieuze kleurenpalet en het diffuse licht. En de kleur van haar schoenen drukt wel degelijk enige hartstocht uit.

Wat Meredith Frampton met Marguerite Kelsey gemeen had, was het zoeken naar perfectie, zoals ze dat zag bij haar grote voorbeelden Ingres en David. Want juist het volmaakte en afstandelijke genereert iets ongrijpbaars, iets van een raadsel.