Misverstand leidde bijna tot inpoldering van de Waddenzee. ‘Het ging niet helemaal zoals de commissaris had voorzien’

Dit beruchte Tweedammenplan werd in juni 1965 met kleurige brochures en veel aplomb door het provinciaal bestuur van Friesland gelanceerd in een school in Nes op Ameland.

Indirect leidde dit inpolderingsplan juist tot de bescherming van de Waddenzee zoals die nu is, zegt Jens Enemark. „De discussie kwam in een stroomversnelling.” Het Tweedammenplan was een pro-actieve stap van de provincie, met de gedachte dat de Waddenzee toch wel zou worden ingepolderd. „Dat werd algemeen gedacht, maar zulke inpolderingsplannen waren er helemaal niet. Althans niet van de Rijksoverheid, niet met een officiële status.”

Tot die ontdekking komt Enemark, die al vier jaar werkt aan een promotieonderzoek over de totstandkoming van de bescherming van de Waddenzee. De 76-jarige Deen, die sinds 1982 in Zuidhorn woont, was de eerste directeur van de Nederlands-Duits-Deense Samenwerking ter bescherming van de Waddenzee (van 1987 tot 2014).

Enemark vermoedt dat de in Friesland „buitengewoon gerespecteerde” commissaris van de Koningin Hans Linthorst Homan de instigator van alles was. „Hij wilde zich inzetten voor de economische ontwikkeling van Noordoost-Friesland. Drachten had Philips, Harlingen de haven, Noordoost-Friesland bleef achter. Dat gebied was in de verdrukking gekomen, de mensen trokken weg. Ik kan het niet 100 procent bewijzen, maar achter de schermen reageert hij hoogst verontwaardigd als natuurbeschermers het plan afwijzen.”

Het door twee regionale clubs ontwikkelde Tweedammenplan kon een enorme impuls betekenen voor de kleibouwstreek, valt te lezen in het archief van de Leeuwarder Courant. ‘Tot dusverre was de kleibouwstreek het eindstation: daarachter hield de wereld op. Nu zou de streek plotseling een zeer begerenswaardig achterland krijgen’.

Wie over het ‘wensplan’ leest begint het te duizelen van de grootsheid. Er zou een dam van tien kilometer tussen Ternaard en de oostkant van Buren worden aangelegd. En een dam van 15 kilometer tussen Zwarte Haan en de zuidwestpunt van Ameland. Van Leeuwarden zou je via Stiens en Oudebildtzijl naar Ballum kunnen rijden. En van Dokkum via Ternaard naar Buren. Er zou zelfs een spoorlijn kunnen komen tussen Leeuwarden en de Amelandse hoofdplaats Ballum.

„Het plan zou de recreatiemogelijkheden sterk verbeteren, ook langs de Friese kust”, vertelt Enemark. Er waren binnenmeertjes voorzien en er zouden meerdere bossen worden aangelegd. „En een deel van de polder was interessante nieuwe landbouwgrond voor aardappelteelt.” Het zou ook nog eens in het voordeel van Ameland zijn, valt te lezen in de LC. ‘Immers, tal van voorzieningen zoals bungalowparken en kampeerterreinen die anders eilandergrond zouden hebben geëist kunnen nu in de bosgordel ten zuiden van Ameland worden gerealiseerd’.

„Maar het ging niet helemaal zoals de commissaris had voorzien. Die dacht dat het Rijk dit plan met open armen zou ontvangen”, verhaalt Enemark. Het Rijk, dat voor de financiering en de vergunningen zou moeten zorgen, reageerde zeer terughoudend. „Want er waren helemaal geen indijkingsplannen.”

De Deense historicus en politicoloog geeft aan dat in die tijd her en der inpolderingsplannen waren. Indijking van de Lauwerszee was al gaande, maar verderop langs de Groningse kust en bij de Dollard en bij Den Helder woedden nog discussies over wel of niet indijken. „Al die plannen en nu weer een plan, het Rijk verloor de controle.”

Tegelijk was in de jaren zestig naast de provo’s en de Dolle Mina’s de natuurbescherming in opkomst. Het Tweedammenplan van Friesland wekte verzet op, waaronder de bekende ingezonden brief van de 15-jarige Kees Wevers in De Telegraaf. Het resulteerde in de oprichting van de Waddenvereniging, deze maand zestig jaar geleden.

„Achter de schermen was er al discussie over bescherming van de Waddenzee. Natuurmonumenten en rijksinstituten bogen zich daar al over. Ze wilden leren van de fouten die waren gemaakt bij de aanleg van de Deltawerken, na de overstroming van Zeeland in 1953. Hoe zorgen we dat de Waddenzee in tegenstelling tot de Delta helemaal niet verloren gaat voor de natuur?”, vertelt Enemark.

Kees Wevers had het tij zestig jaar geleden mee, zegt Enemark. Wadlopen kwam net opzetten. „Meer en meer mensen wilden de Waddenzee beleven. Zijn vereniging was niet alleen voor natuurbeschermers. Ook vissers, recreanten en eilanders die de eilanden wilden behouden, sloten zich aan. Binnen vijf jaar had de Waddenvereniging 10.000 leden, veel voor die tijd.”

Een door het kabinet opgerichte Waddenzee-commissie zoomde in op alle indijkingsplannen en het Tweedammenplan naar Ameland. „Geen goed idee: niet doen, kwam daar in 1974 na jaren studie uit”, zegt Enemark. De provincie was twee jaar eerder al vanwege geldgebrek gestopt met het project. „Toen de commissaris het plan lanceerde, was de gedachte dat er anders altijd nog één dam aangelegd kon worden. Maar de geest was uit de fles. De meeste Amelanders wilden het niet, de vissers ook niet en het Rijk zag er – ook omdat slibtransport er sterk door beïnvloed werd – helemaal niets in.”