Actievoerders in 2015 bij de voormalige NAM-locatie in Zeerijp. Foto: Archief/Kees van de Veen
Uit afgetapte telefoongesprekken blijkt dat de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) dreigde gasvelden te sluiten vanwege een strafrechtelijk onderzoek van het OM. Het is niet voor het eerst dat de NAM powerplay inzet om haar zin te krijgen. „Zo wordt het politieke spel gespeeld.”
Het Openbaar Ministerie (OM) liet de tapgesprekken uit 2022 vorige week horen tijdens een rechtszaak naar mogelijk illegaal afvalwater lozen door de NAM. Het strafrechtelijk onderzoek had destijds kunnen betekenen dat NAM-directeur Johan Atema strafrechtelijk vervolgd zou worden. Om dat te voorkomen, voerde het gaswinningsbedrijf de druk op richting toenmalig premier Mark Rutte. Dat wilde Atema doen voordat hij overging tot het sluiten van gasvelden.
Het is niet nieuw dat de NAM dreigt de kraan dicht te draaien als het tegenzit. In het verleden kwam het oliebedrijf al vaker in de verleiding om een dergelijk drukmiddel in te zetten.
In 2017 hangt de NAM een strafrechtelijk onderzoek boven het hoofd, over het doorgaan met gaswinnen ondanks de veiligheidsrisico’s. Het is een gevolg van een aangifte door de Groninger Bodem Beweging (GBB) uit 2015. Het OM onderzoekt de leiders van de NAM. Tot schrik van de directie.
Breekpunt
De aangifte blijkt een breekpunt voor NAM-aandeelhouders Shell en ExxonMobil, die willen dat de Staat en niet de NAM voortaan verantwoordelijk wordt voor veilige gaswinning. Shell-topman Ben van Beurden en ExxonMobil-opperhoofd Darren Woods spreken met premier Mark Rutte af en dringen aan op een snelle oplossing. Hun eis: een winningsplicht. Dat betekent dat de aansprakelijkheid naar de Staat verschuift.
Maar het kabinet is demissionair en een nieuwe regering laat lang op zich wachten. Te lang, wat de twee olies betreft. In december 2017 uiten ze een ‘dreigement’ om te stoppen met de gaswinning, beschrijft het parlementaire enquêterapport. Regelen die hap, anders moet de gaswinning naar nul.
‘Heeft iets van powerplay’
In augustus 2018 is het weer raak, als er eindelijk een nieuw kabinet zit. RTV Noord ontdekt een geheim document waarin de NAM opnieuw dreigt om Nederland in de kou te zetten, in een gesprek tegenover ambtenaren van toenmalig minister Wiebes (Economische Zaken). Zorgt het ministerie er niet voor dat de NAM niet meer aansprakelijk is voor veilige gaswinning, dan „wordt NAM gedwongen om eerder het gasveld te sluiten dan wat praktisch is voor Nederland”, staat zwart op wit in het gespreksverslag.
Vorige week bleek uit telefoontaps weer hetzelfde pressiemiddel van het sluiten van gasvelden, ditmaal in 2022. Het tapgesprek geeft de indruk dat zodra het moeilijk wordt, de NAM dreigt de boel op slot te gooien. Is er sprake van een patroon?
Hoogleraar bestuursrecht Herman Bröring van de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) denkt van wel. „Ik zie dat deze reactie steeds wordt herhaald. Er is gedoe en we draaien de kraan maar dicht. Zo’n drukmiddel gaat heel ver en is best oneigenlijk, het is daar niet voor bedoeld. Het heeft iets van powerplay.”
‘Zo’n onderhandelingsmiddel is verleidelijk’
Collega-hoogleraar Heinrich Winter (RUG) heeft er dezelfde kijk op en spreekt ook van een patroon. „Vanuit het algemeen belang is het heel raar dat de NAM zo’n pressiemiddel gebruikt. Maar die economische macht heeft de NAM, en die gebruiken ze. Als je over zo’n onderhandelingsmiddel beschikt, is het verleidelijk om die in te zetten.”
Bröring heeft kritiek op het gebruik van een dergelijk drukmiddel. „Want wat heeft het sluiten van de gaskraan te maken met een rechtszaak op een heel ander terrein, zoals het lozen van afvalwater? Je zou willen dat de NAM een keer met iets anders komt dan steeds deze dreigementen.”
Winter deelt de kritiek. „Het is duidelijk oneigenlijk, je hebt ergens ruzie over en vervolgens verbreed je het speelveld en haal je de gaskraan erbij. Ik zie dat als een dreigement. Maar ze kúnnen het doen. En wie weet helpt het.”
Hij wijst erop dat de NAM zichzelf in de vingers snijdt wanneer ze werkelijk de gaswinning naar nul zouden brengen, omdat hun hele bedrijfsmodel erop gebouwd is. „Daarmee laat de NAM zien: wij zijn bereid tot het uiterste te gaan en zetten alle middelen in zodra de zaak hoog oploopt.”
‘Dat hakt erin’
Toch kan Winter zich de positie van de NAM voorstellen. „Persoonlijke vervolging gebeurt niet snel, meestal gaat dat over organisaties. Dat is vanuit de overheid misschien óók een manier om druk te zetten. Je zou kunnen zeggen dat wat de NAM vervolgens doet onbetamelijk is, maar zo wordt het politieke spel gespeeld. Of ik de reactie wenselijk vind, is een ander verhaal. Maar ik begrijp de NAM wel.”
Ook Bröring heeft in het geval van het telefoongesprek van Atema in 2022 begrip voor de houding van de toenmalige directeur. „Als je persoonlijk in het beklaagdenbankje kan belanden, dan hakt dat erin. Het gaat hier toch om mensen van vlees en bloed. Je wordt anders aangekeken op de golfbaan, laat ik maar zeggen.”
‘Uiteraard voelden we ons verantwoordelijk’
Huidig directielid Martijn Kleverlaan van de NAM beperkt zijn reactie tot de kwestie uit 2022. Hij zegt dat zijn bedrijf nooit gedreigd heeft om te stoppen met gaswinning vanwege het OM-onderzoek. „Wel heeft onze directie contact gehad met de regering om te benadrukken dat het onderzoek enorme gevolgen kon hebben voor de energievoorziening voor Nederland. Uiteraard voelden we ons verantwoordelijk dat met de regering te bespreken”, zegt Kleverlaan.
Hij wijst erop dat energielevering nooit vanzelfsprekend is, al wordt dat vaak wel zo gevoeld door mensen – het licht brandt immers altijd en we staan onder een warme douche. „In januari 2022 kregen álle huishoudens in Nederland hun gas uit NAM-locaties. Wanneer die bedrijfsvoering in gevaar was gekomen, had Nederland een enorm probleem gehad.”
