De Grote of Mariakerk in Meppel staat al een tijd leeg. Foto: Wilbert Bijzitter
Kerken zijn meer dan een godshuis, betoogt voorzitter Frans Schouten van Heemschut Drenthe. ,,Ze zijn een krachtig symbool van een gemeenschap.’’ Hij vindt dat gemeenten en provincie financieel moeten bijspringen om kerkgebouwen te behouden.
Ontkerkelijking, dalende inkomsten en fors gestegen energielasten maken het voor kerkbesturen steeds lastiger om financieel de eindjes aan elkaar te knopen. Gevolg: leegstaande kerken, wachtend op een nieuwe koper en herbestemming.
Ook in Drenthe ontkomen kerkbesturen niet aan deze ontwikkeling. Ze maken zich zorgen over de toekomst van de kerkgemeenschap en daarmee ook de gebouwen. Veel van die kerken zijn monumenten met een beschermde status en beeldbepalend.
Lokale identiteit
Gelovigen hebben vanzelfsprekend een hechtere band met een kerk dan niet-gelovigen. Ze belijden er hun geloof, zijn er gedoopt of getrouwd. Maar ook voor mensen die niets met het geloof hebben maken kerken deel uit van de lokale identiteit. Velen vinden dan ook dat (monumentale) kerkgebouwen een blijvende plek in het dorp of stad verdienen.
,,Voor kerkbesturen is het echter steeds lastiger om kerken goed te beheren en te onderhouden’’, zegt Frans Schouten, voorzitter van Heemschut Drenthe dat zich inzet voor het behoud van cultureel erfgoed in deze provincie. ,,Daar willen we aandacht voor vragen.’’
Landelijk beeld
Van de 7000 kerkgebouwen in Nederland zijn er inmiddels ruim 1600 herbestemd; één op de vier wordt dus niet langer gebruikt voor religieuze doeleinden. Daarnaast krijgen ook steeds meer kerkgebouwen een nevenbestemming; ze houden de functie van gebedshuis, maar bieden daarnaast ruimte aan andere (maatschappelijke) activiteiten.
Symposium
Dat gebeurt komende vrijdag met een symposium in De Waterstaatkerk in Bovensmilde over de toekomst van het kerkelijk erfgoed. Stichting Oude Drentse Kerken en de Stichting Drents Monument zijn daar ook bij betrokken.
Een eerste stap tot behoud en herbestemming van kerken is het opstellen van een gemeentelijke kerkenvisie. Ongeveer de helft van de gemeenten in Drenthe heeft zo’n rapport of is daar mee bezig. ,,Goed hoor’’, zegt Schouten, ,,maar het is vooral een inventarisatie van de situatie en de omvang van het probleem. Wat ontbreekt is een visie. Hoe lossen we het op?’’
Een voorbeeld van een kerk die al jaren leegstaat is de Grote of Mariakerk in Meppel. ,,We hebben het daarbij wel over een monumentale middeleeuwse kerk’’, benadrukt Schouten. Wat niet meehelpt is gesteggel tussen eigenaar en een stichting die zich ook om het gebouw bekommert.
De Protestantse Gemeente Meppel, die de kerk in eigendom heeft, riep voor de exploitatie de hulp in van de Stichting Grote of Mariakerk. Die voerde vergevorderde gesprekken met een kandidaat. Maar vlak voor de afronding kwam de kerkelijke gemeente achter de rug van de stichting zelf met iemand op de proppen. Daarop trok de eerste kandidaat zich terug en klapte de deal.
Gevoelig
Verkoop en herbestemming van kerkgebouwen ligt per definitie gevoelig. In Hoogeveen weten ze daar ook alles van. Er was bijvoorbeeld groot tumult rond de voorgenomen verkoop van de Grote Kerk. En het afstoten van de Kerkboerderij in wijk De Weide verliep ook allesbehalve rimpelloos. En in deze gemeente krijgen meer kerken een verkoopbord in de tuin.
Om een kerk geschikt te maken voor andere functies moet er vrijwel altijd aan het interieur gesleuteld worden. De geloofsgemeenschap wil natuurlijk het liefst dat de kerk zoveel mogelijk blijft zoals ze is. ,,Dat vergroot vaak het probleem’’, zegt Schouten.
Verpaupering
,,Door te lang vast te blijven houden aan de functie van godshuis, dreigt de situatie dat het bestuur op een gegeven moment écht met lege handen staat. Dan zijn er geen middelen meer voor onderhoud of een fatsoenlijke overdracht. Dat kan heel vervelend zijn. Verpaupering ligt dan op de loer.’’
De Magnuskerk in Anloo is de oudste kerk van Drenthe. Foto: Peter Wassing
Een ander probleem is de verduurzaming van kerkgebouwen. Eerder dit jaar schreef deze krant over het kloeke plan voor zonnepanelen op het dak van de oudste kerk in Drenthe: de Magnuskerk in Anloo. Het kerkbestuur moest door de gestegen energiekosten maandelijks ineens ruim drie keer zoveel betalen: geen 615 euro maar 2130 euro. Tel uit je verlies.
Toch was het plan kansloos. De monumentale kerk van Drenthe, gelegen in een beschermd dorpsgezicht, kreeg een unaniem ‘nee’ van de welstandscommissie die het provinciebestuur adviseert.
Verduurzaming of herbestemming van kerken is vooral succesvol bij kleine kapellen of kerken van jongere leeftijd. ,,Dan is transitie naar wonen vaak makkelijker te realiseren’’, zegt Heemschut-voorzitter Schouten. ,,Het probleem speelt vooral bij de grote en monumentale kerken. Dat is een complex proces.’’
Volgens Schouten zijn er mogelijkheden om het financiële onheil af te wenden. Hij wijst op de verhuur van ruimten aan andere gebruikers en een betere onderlinge afstemming en samenwerking op lokaal niveau. ,,Bijvoorbeeld tussen een kerk en een dorpshuis. De kerk is óók een gemeenschapshuis, dat voor een lokale gemeenschap een centrale functie heeft.’’
Lichtende voorbeelden
Lichtende voorbeelden zijn er ook. In Bovensmilde, bijvoorbeeld, in Roden en Westerbork. De Jozefkerk in Assen past ook in dat rijtje. Het gebouw heeft een update gekregen, zodat het ook voor recepties, lezingen en voorstellingen kan worden gebruikt. Er vinden dus niet meer alleen kerkelijke activiteiten plaats, maar ook activiteiten die voor de stad van algemeen belang zijn.
Om kerkgebouwen open te kunnen houden is volgens Schouten wel een actievere houding van gemeenten en provincie nodig. Hij doelt op financiële ondersteuning, bijvoorbeeld via een structurele subsidie. ,,Dan neem je als overheid je rol naar de gemeenschap ook serieus. De hoge exploitatiekosten kun je niet afschuiven op een kerkbestuur of een groep vrijwilligers.’’
Inspiratie
Met het symposium, vrijdag, hoopt de organisatie kerkbesturen te inspireren om na te denken over hun toekomstige rol in de lokale gemeenschap en overheden de ogen te openen voor hun eigen verantwoordelijkheid. ,,Onze oproep: ondersteun het proces.’’
,,We willen het gesprek op gang brengen over mogelijkheden om een eventuele transitie bij de historische en monumentale kerkgebouwen te stimuleren’’, vervolgt Schouten. ,,Positieve ervaringen uitwisselen. Dat is belangrijk. Met wil en doorzettingsvermogen kom je al een heel eind.’’
Kennis en kunde
In elke provincie is kennis en de kunde aanwezig om het kerkelijke erfgoed in stand te houden. De Stichting Oude Drentse Kerken (SODK) vervult deze rol in Drenthe. Deze stichting vormt een werkorganisatie met Stichting Het Drentse Landschap, dat door het Rijk is gecertificeerd als Professionele Organisatie voor Monumentenbehoud.
De SODK heeft vijf kerken in bezit en is daarmee relatief klein in vergelijking met de stichtingen in Groningen en Friesland. Toch zijn er ongeveer 50 vrijwilligers actief die het dagelijkse beheer verzorgen en allerlei activiteiten organiseren.
