Magnuskerk Anloo kampt met torenhoge energiekosten, maar verduurzamen is lastig. Foto: Harry Tielman
Zonnepanelen op de Magnuskerk in Anloo, de oudste kerk van Drenthe. Voor veel mensen is het vloeken in de – of eh… – óp de kerk. Toch zou de kerkgemeenschap en stichting Vrienden van de Magnuskerk het graag willen.
De aanleiding is simpel. Waren de maandelijkse kosten in heel 2021 nog 615 euro, afgelopen winter was het kerkbestuur 2130 euro per maand kwijt. Een flinke aderlating voor de kerkgemeenschap en het stichtingsbestuur. Gemeenteleden tastten van ’t winter extra stevig in de buidel en trokken bovendien een extra dikke trui aan. Aan incidentele gebruikers van de kerk – evenementen, bruiloften, begrafenissen – werd gevraagd om 100 euro extra te betalen als energietoeslag.
Kerkbeheerder Dijkstra staat op de zolder van de Magnuskerk: boven het plafond, onder het dak. Hij legt uit waar de rollen isolatiemateriaal zullen komen en welke delen niet geïsoleerd mogen worden. Foto: Harry Tielman
Klein bier op zo’n forse energierekening. Dus moest er een permanente oplossing komen, vertelt kerkrentmeester Atze Dijkstra (74). Het plan kwam van Vrienden van de Magnuskerk: zonnepanelen op het dak in combinatie met een warmtepomp. Vooreerst voor ‘slechts’ tien jaar, zodat er intussen gezocht zou kunnen worden naar een betere oplossing. Op de oudste, monumentale kerk van Drenthe in een beschermd dorpsgezicht bleek dat een kansloze missie. Twee maanden geleden hoorde het bestuur een unaniem ‘nee’ bij de welstandscommissie die het provinciebestuur adviseert.
Probleem speelt op veel plekken
„Men vindt dat het historisch gebouw op deze wijze geweld aan wordt gedaan”, zegt Dijkstra. Hij kan dat wel begrijpen, maar wil ook de andere kant belichten. ,,Een kerk is een afschuwelijk gebouw – sorry voor het woord – om te verwarmen. Het is zo hoog; alle warme lucht gaat naar boven en door het dak naar buiten. Als wij onze kerk niet kunnen verduurzamen, dan wordt het voor ons onmogelijk om daar leven in de brouwerij te houden. Dus dan vervalt er óók een monument.”
Het probleem speelt bij meer monumenten. Stookkosten kosten kruiwagens vol geld, terwijl de meeste energie vooral ten goede komt aan verkleumde vogelpootjes. Niet alleen bij kerken, maar ook bij de beschermde dorpsgezichten zoals de Drentse brinkdorpen of ‘monumentendorp’ Veenhuizen. De beschermde dorpsgezichten in de Veenkoloniën van gemeente Aa en Hunze kregen recent ruimere regels om toch te kunnen verduurzamen met zonnepanelen.
Zoeken naar wat wél kan
Op de donkere zolder van de Magnuskerk, klopt kerkrentmeester Dijkstra op het houten dak. „Hier kunnen we niet isoleren. Dit moet blijven ventileren anders gaat het rotten.” Hij wijst naar onderen, naar het boogplafond van de kerkzaal. ,,Hier tussen de ribben leggen we wel isolatiemateriaal. Dit gaat veel schelen, want er zitten grote spleten tussen de latten.” De isolatierollen kunnen aangevoerd worden, omdat dit najaar de noordzijde van het dak wordt opgeknapt.
Kerkrentmeester Atze Dijkstra (74) laat zien hoe houten schotten ervoor zorgen dat koude lucht niet langer onder de gordijnen doorkomt. ,,Dit scheelt al een hoop." Foto: Harry Tielman
Elders in de kerk zorgt Dijkstra ook voor verduurzaming. Voor de tochtige glas-in-loodruiten in het koor denkt Dijkstra na over voorzetramen. En sinds kort zet de koster tijdens kerkdiensten schotten op de vloer langs de gordijnen tussen het koor en het schip. Een tipje tijdens een informatieavond over erfgoedverduurzaming vorig jaar. „Het laagste fruit pluk je eerst. Hoe simpel kan het zijn voor een paar centen?”
Hoop op een oplossing
Het moge duidelijk zijn: kerken verduurzamen vergt creativiteit. Wat betreft de warmtepomp blijft Dijkstra niet bij de pakken neer zitten. „We zijn op het pad gezet om elders duurzame energie op te wekken met anderen. Misschien kunnen we in het dorp Anloo mensen bereid vinden om een energiecoöperatie op te zetten waarbij we bijvoorbeeld panelen op daken leggen.”
De kosten zijn inmiddels weer iets gedaald, zegt Dijkstra. „Maar op langere termijn wil je dat het goed geregeld is. De kosten schieten vast weer omhoog. Ik denk niet dat ze ooit weer op het oude niveau komen. “
Kerken verduurzamen, een moeilijk probleem
Erfgoed verduurzamen is best een uitdaging. Dat weet Maarten Vieveen, erfgoedonderzoeker en docent op de Hanzehogeschool, als geen ander. Hij bemoeide zich de afgelopen twee jaren met de verduurzaming van zo’n vijftig karakteristieke panden en monumenten in Groningen en Drenthe. „Dit probleem speelt eigenlijk overal wel. Monumenten zoals kerken kampen met hoge onderhoudskosten en energiekosten, terwijl de inkomsten van kerkelijke gemeenten dalen. Op allerlei gebieden wordt naar oplossingen gezocht.”
Het is echt niet zo dat er níks mag bij monumenten, zegt Vieveen. Maar zonnepanelen plaatsen op de oude Magnuskerk, op zo’n beeldbepalende plek in Anloo, gaat ook hem te ver. „De vraag is bovendien of het genoeg oplevert: zonnepanelen leveren waarschijnlijk te weinig energie om op de goede momenten genoeg ‘snelle’ warmte te krijgen. In kerken zou het wellicht goed zijn om meer te kijken naar: hoe deed men het vroeger? Kunnen we dat vandaag de dag maken met een duurzame bron?” Te denken valt aan dichte kerkbankjes, stoofjes onder de voeten of verwarming in buizen of kerkbanken.
Twee proefballonnetjes zouden op beleidsniveau best eens overwogen kunnen worden, vindt Vieveen. „Grootgebruikers kopen energie grootschalig in voor de lange termijn. Zou het niet interessant zijn om dat ook gezamenlijk voor monumenten zoals kerken te doen? En daarnaast: zou het niet redelijk zijn dat monumenten zoals kerken alle meerkosten voor energie via subsidie krijgen, als ze niet verder mógen verduurzamen en álles hebben gedaan wat qua monumentenregelgeving mag en qua investering niet volledig ‘over de top’ is?”
