Podcast De Schrik van Roden 350.000 keer beluisterd. Na vele jaren wist journalist Maarten van Gestel (26) de oud-NSB'er Jacob Luitjens op te sporen

Jacob Luitjens uit Roden was lid van de NSB en de Landwacht. Volgens het strafdossier dat Trouw-journalist Maarten van Gestel inzag, verklikte hij onder meer dorpsgenoten die zich anti-Duits gedroegen. Als lid van de hulplandwacht hielp Luitjens met het opsporen van onderduikers en verzetsstrijders, die onder meer aan de zogeheten Bloedgroep Norg werden uitgeleverd.

Luitjens slaagde er vlak na de oorlog in naar Zuid-Amerika en Canada te vluchten. Het Bijzonder Gerechtshof in Assen veroordeelde hem bij verstek tot levenslang. Luitjens werd in de jaren negentig aan Nederland uitgeleverd. Van Gestel hoorde dat de oud-NSB’er wellicht nog in leven was. Zou hij hem kunnen vinden?

Van Gestel zette begin vorig jaar voor het eerst een stap in Roden. Maar eigenlijk liggen de wortels van de zoektocht naar Luitjens in 2020 wanneer Nederland zich opmaakt voor een grootse viering van het 75-jarig jubileum van de bevrijding. Van Gestel, destijds nog werkzaam voor de Volkskrant, maakte een serie over de bevrijding en interviewde onder meer zijn oma. Ook zij vertrok vlak na de oorlog naar Zuid-Amerika. Uiteindelijk keerde ze naar Nederland terug. Hoe zat dat? Want iedereen wist dat de Nederlanders die destijds naar dit continent vluchtten ‘fout’ waren. Dus was zijn oma…?

,,Nee dus’’, legt Van Gestel uit. ,,Ik snapte nooit waarom ze destijds naar Argentinië vertrok. Als ik dat bijvoorbeeld op feestjes vertelde, was er altijd wel iemand die voor de grap zoiets zei als ‘ja, ja, dan was ze vast fout in de oorlog’. Zelf zei ze dat ze bang was voor een nieuwe oorlog, maar dat begreep ik niet. Maar toen ik het begon te onderzoeken, leerde ik dat na de Tweede Wereldoorlog een enorme emigratiegolf op gang kwam. Ze was dus geen NSB’er, eerder een gelukszoeker.’’

Tijdens het schrijven van de serie kwam Van Gestel onder meer in contact met de Friese oud-journalist Jack Kooistra, die Nederlandse oorlogsmisdadigers en collaborateurs opspoorde en ook wel de Friese Simon Wiesenthal werd genoemd. ,,Hij kwam met de naam Jacob Luitjens. Hij beschreef hoe hij Luitjens tijdens een hoorzitting in Assen voor het eerst zag. Hij zag er helemaal niet uit als een nazi-bruut. Hij kwam over als een lieve opa. Dat beeld triggerde mij. Met name omdat Luitjens volgens Jack tegelijkertijd niet de indruk wekte afstand te nemen van het nazisme. Ik vroeg me af hoe iemand zoveel jaar na de oorlog nog achter de ideeën van Hitler kon staan.’’

En zo begon de speurtocht. Van Gestel praatte met ouderen in Roden, sprak met historici, dook in archieven en nam de luisteraars van zijn zevendelige podcast mee naar Roden, Paraguay, Canada, Assen en Groningen − om uiteindelijk in een Fries dorpje te eindigen. Want daar vond hij… Jacob Luitjens. ,,Ja’’, zegt Van Gestel. ,,Hij leeft nog.’’

Hij zegt het terughoudend, net zoals hij aarzelend is al te veel te vertellen over het gesprek dat hij vervolgens met de oud-NSB’er voerde. Want Van Gestel stak niet al die tijd in een podcast om vervolgens doodleuk het einde te verklappen. ,,Luister dus vooral naar de podcast. Want door de afleveringen heen ontdek je eerst dat niet alles in het verhaal van deze oud-NSB’er is wat het lijkt.’’

Vooruit, een tipje van de sluier over dat uiteindelijke gesprek dan. ,,De tragiek van Luitjens’ verhaal is dat hij klaar is met het verleden, maar het verleden is niet klaar met hem. Daarbij komt dat hij niet alleen tijdens, maar ook ná de oorlog verkeerde keuzes maakte. Als hij niet was ontsnapt, dan was hij rond zijn dertigste waarschijnlijk vrij geweest en had hij hier nog een normaal leven kunnen hebben.’’

Vond de journalist de antwoorden die hij zocht? Als de podcast iets duidelijk maakt, is dat dé foute Nederlander niet bestond. Van Gestel zet vraagtekens bij de bijnaam de Schrik van Roden. ,,Het is niet zo dat de podcast alleen maar empathie wil oproepen voor een oud-NSB’er. Ik weet dat hij verschrikkelijke dingen heeft gedaan. Maar hij heeft ook een ander leven geleid; hij was twintig jaar een geliefd docent in Canada. Wanneer ben je dan een slecht mens? Het zit niet in de podcast, maar ik ben met die vraag nog bij mijn oma van 101 geweest. Ze moest er even over nadenken en antwoordde toen dat die man zijn straf heeft gehad. ‘Hij is net als ik oud en moe. Hij heeft ook een voltooid leven.’ Ze zou ook best een kopje thee met hem drinken, als hij bij haar in het verzorgingstehuis zou zitten. Waar wilde ze dan met hem over praten, vroeg ik. Zuid-Amerika, was het antwoord. Over hoe het daar was, al die decennia geleden.’’