Maarten van Gestel maakte een podcast over oud-NSB'er Jacob Luitjens, De Schrik van Roden. Foto: Maartje Geels
Een bloedfanatieke NSB’er, of een makkelijk beïnvloedbare jongen? Voor de podcast De Schrik van Roden dook Trouw-journalist Maarten van Gestel diep in de geschiedenis van de Drentse oorlogsmisdadiger Jacob Luitjens.
Begin 2021 staat Maarten van Gestel (26) met een microfoon in het winkelhart van Roden. Hij is op onderzoek uit: wat weten de mensen hier over De Schrik van Roden, zoals Luitjens na de oorlog werd genoemd? Weinig, zo blijkt. Na een halfuur verbaasde blikken en opgetrokken schouders verandert hij zijn tactiek. „Kent u de naam Jacob Luitjens, uit de Tweede Wereldoorlog?” Dat doet wel een belletje rinkelen. „Een minne man”, antwoordt een dame op straat voorzichtig. „Niet zo’n beste broeder.”
Open eindjes
Tijdens het maken van een serie verhalen over 75 jaar bevrijding kwam Van Gestel in contact met Jack Kooistra, een Friese journalist die na de oorlog jacht maakte op nazi’s en oud-NSB’ers. Van Gestel vroeg hem of er nog open eindjes waren die hij nooit had kunnen afhechten. Kooistra kwam al snel met de naam Jacob Luitjens, een oud-NSB’er en voormalige landwachtcommandant.
Luitjens zou als landwacht betrokken zijn geweest bij twee moorden en meerdere deportaties. Hij werd na de oorlog gevangengezet in kamp Westerbork maar wist in 1946 te ontsnappen. Via Duitsland kwam hij in Paraguay terecht, waar hij een gezin stichtte. Samen vertrokken ze naar Canada. Luitjens werkte daar jarenlang op de universiteit van Brits-Columbia.
De laatste NSB’er van Nederland
In de jaren tachtig werd hij opgespoord door justitie en journalisten, waarop Canada hem uitzette en hij in 1992 werd uitgeleverd aan Nederland. Na de oorlog was Luitjens bij verstek tot een levenslange gevangenisstraf veroordeeld. Die straf moest hij uitzitten, wat hem de laatste gevangen oud-NSB’er van Nederland maakte. In 1995 werd hem gratie verleend, waarna hij uit de openbaarheid verdween.
„Volgens Jack Kooistra had Luitjens nooit afstand gedaan van het gedachtegoed van Hitler”, vertelt Van Gestel. „Dat vond ik opmerkelijk, omdat hij toch overduidelijk aan de verkeerde kant van de geschiedenis was beland. Het verhaal gaat dat hij nog steeds in leven is.” Zelf midden twintig, net zo oud als Luitjens was toen hij zijn misdaden pleegde, raakte Van Gestel benieuwd of de voormalige landwacht toch niet tot inkeer zou zijn gekomen. „Luitjens vader was een fanatiek NSB’er. Ik kan me voorstellen dat die veel invloed had op zijn zoon.”
Wankel verhaal
Tijdens zijn onderzoek bleek al snel dat veel verhalen niet zo zwart-wit waren als ze worden doorverteld. Dat niemand in Roden Luitjens meer bij zijn bijnaam kende, vond Van Gestel een veeg teken. „Daar werd het verhaal al een beetje wankel, die naam blijkt later pas verzonnen te zijn.”
Bij zijn zoektocht kreeg hij onder meer hulp van amateurhistoricus Jan Aukema uit Roden, die Van Gestel meenam naar het plaats delict van een van de moorden. Ook daar is onzeker of het Luitjens was die het fatale schot loste. „Het ligt genuanceerder, maar ik probeer Luitjens niet vrij te pleiten met de podcast. Hij heeft absoluut akelige dingen gedaan.”
Laatste generatie
Ervaring met het maken van podcasts had Van Gestel nog niet, maar het leek hem de optimale vorm om dit verhaal te vertellen. „Het is zo’n rijke en gelaagde geschiedenis. Luitjens heeft jaren lesgegeven in Canada. Er zijn nog oud-studenten te vinden die daar herinneringen aan hebben. Ook één van de mannen die door Luitjens is gearresteerd leeft nog. Dit is de laatste generatie overlevenden die deze verhalen nog uit eerste hand kan vertellen. De podcast is daarmee ook een tijdsdocument geworden.”
Hij vond het zelf opvallend hoe zijn omgeving reageerde op het feit dat hij een oud-NSB’er probeerde op te sporen. „Echt met afschuw, ‘zoiets doe je toch niet’ hoorde ik vaak. Als je eenmaal fout bent geweest, lijk je daarna nooit meer te kunnen deugen. Die ontmenselijking vind ik niet kloppen. Je zou denken dat we genuanceerder naar de oorlog kijken naarmate er meer tijd verstrijkt.”
Of hij Luitjens heeft opgespoord en of de 102-jarige nog in leven is, wil Van Gestel niet vertellen. „Daarvoor moet je echt de podcast luisteren.” De eerste drie afleveringen zijn nu beschikbaar op alle podcastkanalen. De volgende drie afleveringen worden op nieuwjaarsdag gepubliceerd, de laatste een week daarop.
