Is er sprake van netwerkcorruptie in Noordenveld? ‘Er zijn terechte zorgen over bestuurscultuur’

Gemeentesecretaris Sebastiaan Ruddijs van Noordenveld - schrandere blik achter een hippe bril - stelt de hamvraag. „Welk beláng zou er vanuit de gemeente Noordenveld zijn om met twee maten te meten?”

De afgelopen weken is hij, samen met wethouder Robert Meijer, meerdere keren bevraagd over de bestuurscultuur in de gemeente. Aanleiding: klachten over ongelijke behandeling en het gebrek aan handhaving op overtredingen van gemeentelijke regels. Daarbij lijkt het erop dat ondernemers een streepje voor hebben op inwoners met een minder goed netwerk.

Zo berichtten we vorige week over de hovenier aan De Pol in Peize die in 2011 een toezegging kreeg van een ambtenaar dat hij zijn bedrijf aan huis (in een woonstraat) mocht voeren. De buren hebben tot 2022 moeten procederen voordat de gemeente Noordenveld uiteindelijk toegaf dat het bedrijf op die plek helemaal niet mocht en ging handhaven.

Bewoners aan de Langbroek bij Peize werden jarenlang oeverloze procedures ingejaagd om een recreatiebedrijf tegen te houden dat er stapje voor stapje tegen het bestemmingsplan in werd ontwikkeld. Pas vorige maand besloot het gemeentebestuur dat de initiatiefnemers een deel moeten afbreken.

Een inwoner die een huis wilde zetten aan de Langewijk in Nieuw-Roden werd door de gemeente dermate gefrustreerd in zijn ambities dat de Nationale Ombudsman het in 2024 omschreef als onbehoorlijk. Aan de andere kant van het pad kon een bouwer die vaak zaken doet met de gemeente aanzienlijk soepeler uit de voeten met twee villa’s in het groen.

Maar welk belang zouden ambtenaren hebben om zo te werken? Welk belang heeft het gemeentebestuur om mee te gaan in deze praktijk? En waarom zouden raadsleden zo verbaasd en verontwaardigd reageren op de reeks artikelen die de bestuurscultuur in Noordenveld in kaart brengt?

Het woord ‘belang’ suggereert corruptie. Alsof iemand beter wordt van deze handelswijze en dus een belang heeft. Maar zo ‘plat’ hoeft het niet te zijn, zegt Willeke Slingerland, lector sociale cohesie en de democratische rechtsstaat aan de Hogeschool Utrecht. Slingerland introduceerde het begrip ‘netwerkcorruptie’ in Nederland en verscheen de afgelopen jaren bij verschillende media om hierover te vertellen.

Het lastige is dat netwerkcorruptie veel minder tastbaar is dan klassieke corruptie, legt Slingerland uit. „Er gaat geen enveloppe met inhoud ergens naartoe, maar er ontstaat een ecosysteem. Of je een huis mag bouwen wordt afhankelijk van wie je kent. Dat netwerk bestaat uit gelijkgestemden die elkaar kennen, dezelfde taal spreken en solidair zijn aan elkaar. Je komt niet bij iemand in het krijt te staan, je staat bij het netwerk in het krijt.”

Slingerland praat in het hele land gemeenteraden bij. Ook Noordenveld deed ze aan over het fenomeen. „Wat je ziet bij netwerkcorruptie, is dat er bijvoorbeeld binnen een gemeente veel verwevenheid zit en ook waardering is tussen partijen. Mensen spreken dezelfde taal en er ontstaat een onderlinge solidariteit, waarbij je met weinig woorden elkaar helpt. Zo ontstaat het nodige draagvlak maar ligt ook het risico op voorkeursrelaties en onderlinge regelarij op de loer.”

Het beeld van ‘onderlinge regelarij’ komt overeen met de ervaring van menig inwoner van de gemeente Noordenveld die de afgelopen jaren een vergunningaanvraag deed, of probeerde overtredingen gehandhaafd te krijgen.

Niet lang na het bezoek van Slingerland steken een jaar geleden 15 verschillende bewonersgroepen uit Noordenveld de koppen bij elkaar, omdat ze allemaal klaar zijn met de houding van de gemeente. Gemene deler? Allemaal hebben ze het gevoel tegen een muur op te lopen. Allemaal zien ze patronen van willekeur: wie goede contacten heeft, krijgt veel voor elkaar bij de ambtenaren op het gemeentehuis. Heb je die contacten niet, dan gaan de deuren heel wat moeilijker open.

Herman Bröring, hoogleraar bestuursrecht aan de Rijksuniversiteit Groningen, sluit aan bij het betoog van Slingerland. „Juist in een kleine wereld waar mensen elkaar kennen moet je dit soort zaken heel formeel benaderen. Wat jullie schetsen in jullie serie over de bestuurscultuur in Noordenveld roept vragen op over professionaliteit en onpartijdigheid.”

Verwijzend naar de zaken met de hovenier aan De Pol in Peize en het recreatiebedrijf aan de Langbroek bij Peize, waar lange tijd niet gehandhaafd werd, zegt de Groninger hoogleraar: „Dat bedoel ik met professionaliteit. Het is vrij eenvoudig. Iets mag of iets mag niet. En als het niet mag, dan moet je als gemeente handhaven. Tenzij je binnen afzienbare tijd het bestemmingsplan wijzigt of een vergunning verleent om van het bestemmingsplan af te mogen wijken. Je moet steeds de formele weg bewandelen en niet halfbakken ertussenin aanmodderen. Anders creëer je onduidelijkheid, onrust en wantrouwen.”

Johan Wempe, emeritus hoogleraar bedrijfsethiek aan de Vrije Universiteit in Amsterdam, vindt dat er terechte zorgen zijn over de organisatiecultuur binnen de gemeente Noordenveld. „Het is natuurlijk te bizar voor woorden dat meerdere bewonersgroepen samenwerken om de gemeente aan te spreken.”

Hij vindt dat de gemeenteraad en het gemeentebestuur iets kritischer mogen zijn. „Als dit soort zaken tot aan de rechter worden uitgevochten, wat is er dan aan de hand als dit diverse keren gebeurt?”

Dat de directeur van bouwbedrijf Van der Sluis aan de Turfweg een villa in het groen kan bouwen, ziet hij als een aanwijzing van mogelijke belangenverstrengeling. „Zo’n directeur kent de ambtenaren, hij kent het veld en de regels. Voordat de grond gekocht wordt zijn de plannen veelal al getest bij ambtenaren. Die hebben zich gecommitteerd, de wethouder heeft zich misschien ook gecommitteerd. Dat gaat al snel richting belangenverstrengeling. Daar moet je als bestuurder heel kritisch op zijn.”

Volgens Wempe is er in de gemeente Noordenveld onvoldoende zorg voor het integriteitssysteem. „De preventieve maatregelen schieten tekort en daardoor ben je onvoldoende beschermd tegen verwijten van corruptie. En dat knaagt aan het vertrouwen van de burgers in het lokale bestuur.”

Hoe zit het eigenlijk met dat vertrouwen van inwoners van Noordenveld in het lokale bestuur? Dat vroeg de onafhankelijke rekenkamer van de gemeente Noordenveld zich in oktober 2024 ook af.

Drie weken geleden werden 3000 brieven verstuurd aan inwoners in aan aselecte steekproef. Deze inwoners kunnen in een enquete hun mening geven. Ook zijn er twee bijeenkomsten waar deze inwoners in gesprek kunnen met het bureau dat het onderzoek uitvoert. 

Johan Wempe kan zich voorstellen dat de gemeenteraad ingrijpt. „Het is veelbetekenend dat er nu meerdere uitspraken van de rechter liggen waarin de gemeente op de vingers wordt getikt. De gemeenteraad zou dat serieus moeten nemen en moeten onderzoeken of de weerbaarheid tegen corruptie voldoende verankerd is.”

Ook kan hij zich voorstellen dat de raad een gemeentelijke ombudsman aanstelt, die ontsporende processen tussen gemeentehuis en inwoners begeleidt.

Of het college daaraan begint is de vraag. ‘Het gaat te ver om te suggereren dat er sprake is van een corrupt netwerk’, vindt het gemeentebestuur. De woordvoerder zegt dat Willeke Slingerland op initiatief van de burgemeester is uitgenodigd. „Mogelijk nodigen we haar nog eens uit, omdat we graag leren van zaken die niet goed zijn gegaan.”