Lorenzo Modestini van platform DIZOT doet op de Nacht van de Filosofie aan zelfonderzoek door te tekenen met zijn wimpers. Foto: Corné Sparidaens
Een jongeman, gekleed in het zwart, spettert waterdruppels uit een schaal op een groot wit papier. Daarna druppelt hij zijn ogen en brengt mascara aan. Dan drukt hij zijn gezicht op het natte papier voor een zelfportret, getekend met wimpers. Welkom bij de Nacht van de Filosofie in Groningen.
Het is half acht ‘s avonds. De eerste bezoekers druppelen binnen. De meesten lopen Lorenzo Modestini van het Groningse performanceplatform DIZOT (voorheen DIHAN) in het Camera Café straal voorbij. Blindspots is de titel van zijn optreden. De wimperact ‘reflecteert op de processen die tot zelfkennis leiden’, lezen we in de programmaflyer. ‘Kunnen we onszelf ooit volledig kennen?’
April is de Maand van de Filosofie en ‘Ken onszelve’ is dit jaar het thema. Vandaar. Ook in veel van de ruim 20 lezingen en gesprekken in Forum Groningen gaat het over zelfkennis. Je mist altijd meer dan je kunt bijwonen op zo’n rijk gevulde Nacht, die zoals elk jaar een avond is. Wij trappen af in de Rabozaal waar economisch filosoof Job de Grefte spreekt met Lisa Herzog over haar laatste boek.
‘We hebben een ander economisch systeem nodig’
In De democratische markt presenteert de Groningse hoogleraar Politieke filosofie zelfkennis op macroniveau: ons democratische systeem wordt ondermijnd door de manier waarop onze economie functioneert. „Economie is één van de grootste bedreigingen van de democratie”, vertelt ze. „We moeten onderzoeken welke markten compatibel zijn met democratische waarden.”
In het gesprek gaat het over de toenemende ongelijkheid, marktconcentratie, de macht van grote bedrijven, lobbykracht en de almaar toenemende extreme rijkdom van superrijken als Elon Musk. „Markten zijn geen natuurproducten maar politiek gecreëerd”, zegt Herzog. „We hebben een ander economisch systeem nodig. Het neoliberalisme is weliswaar doodverklaard, maar het zit nog steeds in de haarvaten van onze bedrijven.”
Hoogleraar Politieke filosofie Lisa Herzog sprak met Job de Grefte over de problematische verhouding tussen economie en politiek. Foto: Corné Sparidaens
In plaats van de eenzijdige focus op geld verdienen, wijst Herzog op de zegeningen van deeltijdwerken, het belang van regulering en actieve burgers. Ze pleit voor een herwaardering van de verzorgingsstaat en de rol van vakbonden en toezichthouders. Allemaal mooi en aardig, werpt De Grefte tegen: „Maar hoe komen we, zonder een revolutie, van die kleine superrijke elite af die zoveel macht heeft?”
Het gesprek bood veel stof tot nadenken, al bleef het wel wat abstract en doorspekt met jargon (een woord als ‘burgerdeliberatie’ mag je als gespreksleider best uitleggen). Vrolijk werden we er niet van en van de performance Mutable in Camera Café van twee andere DIZOT-kunstenaars wordt de stemming niet beter. Het angstaanjagende, indringende optreden van danser en componist fascineert wel.
In gesprek met jezelf
Dan maar naar Elke Wiss, die ondervraagd wordt over haar boek Even tussen mij en mij. De ‘praktisch filosoof’, schrijver en theatermaker, die tegenwoordig in Drenthe woont, vertelt in een bomvolle zaal over de zegeningen van zelfonderzoek en een goed gesprek met jezelf. „We denken zelden na over de kwaliteit van het gesprek met onszelf”, legt Wiss uit. „Hoe kan ik mijn eigen denken ontrafelen?”
Elke Wiss schreef een boek over hoe je een goed gesprek met jezelf kunt hebben. Foto: Corné Sparidaens
In haar boek geeft ze praktische tips. Het gaat Wiss niet om mijmeren, piekeren of zelfevaluatie (’was dit een goed gesprek?’), maar om analytisch en methodisch onderzoek naar je eigen denken. „Wat denk ik hier? Welke begrippen gebruik ik? Is mijn denken coherent? Als je daarover nadenkt, ga je vanzelf andere, nieuwe en creatieve manieren van denken uitproberen.” Intellectuele ademhaling, noemt Wiss het.
Als praktisch filosoof houdt ze zich bezig met ‘het ambacht van het denken’, vertelt Wiss. Denksystemen van anderen gebruikt ze niet, zegt ze „Het is natuurlijk goed om je denken te slijpen aan oude filosofen, maar ik zou willen dat we zelf, autonoom, over de maatschappij zouden nadenken.” Want zelfonderzoek draagt bij aan het democratisch proces. „We hebben meer kalme, denkende mensen nodig.”
Ons zelf is een product van macht
Na de lezing van Wiss brengen we het methodisch en analytisch denken in de praktijk met een potje ‘Bourdondisch schaken in de geest van Jan Timman’. Grootmeester Sipke Ernst laat binnen 20 zetten zien dat ons schaakdenken niet erg coherent is en er ook het nodige schort aan onze zelfkennis: kansloos van het bord geveegd door de wijn nippende grootmeester, die ondertussen met iemand anders praat.
Europa als geopolitiek project
Dan snel naar Haroon Sheik, een van de meest begenadigde sprekers op de Groningse Nacht. In zijn glasheldere betoog over Europa legt hij eerst uit dat een autonoom denkend zelf een illusie is. Ons ‘zelf’ is altijd iets dat gemaakt wordt door maatschappelijke machtsstructuren en de denkkaders die we hanteren. „Ook ons collectieve zelf, of het nu om de natiestaat gaat of Europa, is een product van macht.”
Vervolgens vertelt Sheik over de verschillende fases van het Europese project, dat Jacques Delors ooit omschreef als een UPO: een Unidentified Political Object. Van een vredesproject, dat na de Tweede Wereldoorlog (tussen 1945 en 1980) verzoening bracht, werd Europa een marktproject waarin de nadruk op handel lag (tussen 1980 en 2020).
Filosoof Haroon Sheikh gaf op de Nacht van de Filosofie een glasheldere lezing over Europa. Foto: Corné Sparidaens
„Nu, sinds de oorlog in Oekraïne, is Europa een geopolitiek project geworden, dat de taal van de macht leert spreken”, zegt Sheik. Vervolgens analyseerde hij de onderliggende filosofische ideeën, waarbij hij pleitte voor een Europa dat zich gedraagt als het Habsburgse rijk. Dat relatief zwakke machtsblok wist zich lang te handhaven tussen veel sterkere grootmachten, met diplomatie en tijdrekken.
Geen denkfeestje
Vlak voor de laatste lezing, een gloedvol betoog van ‘horrorprofessor’ Dimitri Goossens over de geschiedenis van het begrippenpaar licht en duisternis, tekent Lorenzo Modestini in het Camera Café stug door met zijn wimpers. Zijn gezicht en handen zijn na 3,5 uur zwart van de mascara, zijn ogen moet hij doorlopend druppelen, de kunstenaar lijdt zichtbaar aan zijn performance. We denken: jongen, wat doe je jezelf aan?
Later valt het kwartje. Modestini’s Blindspots is misschien wel de meest eerlijke en diepgaande bijdrage aan de avond. De zoektocht naar onszelf is helemaal geen denkfeestje. Het is een eeuwigdurende worsteling. Zoals de Boeddha al zei: ‘Het leven is lijden.’ En dus gooit Modestini nog maar wat druppels op het papier, blootvoets inmiddels. Oogdruppels in de ogen. Mascara op de wimpers. Gezicht tegen het papier: weer een zelfportret.
Lorenzo Modestini gooit nog maar wat druppels op het papier voor weer een zelfportret. Foto: Corné Sparidaens
Danseres Sofya Shaikut danst indringend op de ontregelende muziek van Red Brut. Foto: Corné Sparidaens
