Klaudija Ylaite van platform DIHAN waste in de performance 'Clean Storying' boeken. Foto: Corné Sparidaens
Chaos is dit jaar het thema van de Maand van de Filosofie. En dus ook op de Nacht van de Filosofie in Groningen. Erg vrolijk werd je er als bezoeker in het Forum niet van. „We kunnen ook zomaar in een fascistische wereld terechtkomen.”
Dan maar een potje schaken, denk je halverwege de avond. We hebben net een geleide meditatie achter de rug, waarin we op sokken de chaos moesten omarmen. ,,Beweeg je vrij door de ruimte”, zei onze leidsman. Dat lukte niet erg. Te vol, te harde muziek en aanwijzingen die moeilijk te verstaan waren.
Naast de meditatieruimte op de zesde verdieping van Forum Groningen schaakt het 16-jarige toptalent Machteld van Foreest uit Groningen de hele avond tegen drie tegenstanders tegelijk. Geen gewoon schaak, maar Fischer Random Chess waarin de beginopstelling van de stukken door elkaar is gehusseld. Chaos is immers het thema.
Na twee onbedoelde paardoffers (waarom staat die verdomde toren ook niet waar ie hoort te staan) is het genoeg. Een lezing dan maar weer? Helaas, de nieuwe ronde is net begonnen en de 5 zalen zitten vol. De Nacht, met 750 bezoekers, was zoals elk jaar ruim van tevoren uitverkocht. Leuk en aardig die chaos alom, maar je moet wel gewoon op tijd zijn.
Meeslepende trips
Gelukkig is het randprogramma goed voorzien. Bij het café op de vijfde verdieping kun je in de ‘VR-Cinema’ met een virtualrealitybril twee nieuwe films bekijken van kunstenaar Julius Horsthuis. Meeslepende trips met hallucinerende beelden van onbestemde structuren die soms zo hard binnenkomen dat je er fysiek onpasselijk van wordt.
De dreigende droombeelden doen terugdenken aan de eerste lezing van de avond, van Glenn Albrecht. De 71-jarige Australische milieufilosoof, wiens boek Aarde-emoties net bij Noordboek in vertaling is verschenen, vertelde over de apocalyptische maanlandschappen die bij hem in de buurt zijn ontstaan door de verwoestende mijnbouw.
De Australische filosoof Glenn Albrecht riep de symbiotische revolutie uit in Groningen. Foto: Corné Sparidaens
Hij bedacht er een nieuw woord voor, ‘solastalgia’, dat is vertaald als ‘troostwee’. Het is een vorm van heimwee die je kunt hebben zonder je huis te verlaten. In plaats daarvan heeft je gevoel van thuiszijn jou verlaten, door de vernietiging van de natuur en je leefomgeving.
,,Solastalgia is de overheersende aarde-emotie van deze tijd”, zei Albrecht. Het veroorzaakt volgens hem een ‘wereldwijde pandemie van stress’ en heeft met de klimaatverandering een extra dimensie gekregen. ,,Op het zuidelijk halfrond moet je elk decennium 150 kilometer naar het zuiden trekken om in een hetzelfde klimaat te kunnen blijven leven.”
Nieuwe woorden en een nieuwe taal
We hebben nieuwe woorden en een nieuw verhaal nodig, zegt Albrecht. ,,Onze wereld is radicaal veranderd door ingrijpen van de mens, maar onze taal heeft die veranderingen niet bij kunnen benen.” Hij noemde als voorbeeld de Inuit die nieuwe woorden zoeken voor terugtrekkend zee-ijs, een voor hen voorheen onbekend fenomeen.
Albrecht pleitte in zijn lezing voor een symbiotische revolutie. Door onszelf te herdefiniëren als symbiotische wezens, die samenwerken met en afhankelijk zijn van andere levensvormen, wil hij de kunstmatig aangebrachte afscheiding van de mens ongedaan maken.
Het darwinistische idee van soorten die elkaar op leven en dood bestrijden klopt domweg niet, meent Albrecht. ,,Er leven triljoenen microben in je darmen, op je huid en in je mond”, gaf hij als voorbeeld. ,,Wij mensen zijn geen enkelvoudige soort, maar een soep vol leven die doorlopend in transitie is.”
Geen utopie maar eutopie
Om de symbiotische revolutie tot stand te kunnen brengen zijn nieuwe woorden nodig, zoals het symbioceen als naam voor het nieuwe tijdperk, als opvolger van het antropoceen, waarin de mens alle andere levenssystemen overschaduwde en uitbuitte, en dat zoveel vernietiging heeft voortgebracht.
Dat is geen onhaalbare utopie, benadrukte Albrecht, maar een ‘eutopie’, een ‘goede plek’. ,,De utopisten zijn de leiders van deze tijd die doen alsof we kunnen voortleven op dezelfde manier als we nu doen”, betoogde Albrecht. ,,Er is geen toekomst voor het antropoceen.”
De Groningse schaakmeester Machteld van Foreest, de jongste Nederlands kampioene schaken ooit, speelde Random Fischer Chess tegen bezoekers. Foto: Corn� Sparidaens
De woordenvloed van de even zachtaardige als gedreven Australiër, die in 40 intense minuten zijn boek over ons uitstortte, deed je na afloop naar adem snakken en veroorzaakte chaos in het hoofd. Was dit toekomstbeeld nu iets om vrolijk en hoopvol van te worden? Of juist heel erg treurig? Misschien wel beide tegelijk.
De lezing bepaalde in elk geval je blik bij Klaudija Ylaite, die in emmertjes boeken aan het weken was op een podium in het café. Met een doek probeerde het lid van het Groningse performanceplatform DIHAN de letters uit te wissen. Ruimte maken voor nieuwe woorden en een nieuw verhaal?
Herwildering
De Vlaamse filosofe Linde De Vroey vertelde even later over haar veldonderzoek in Schotland naar een ander relatief nieuw woord, ‘rewilding’. ,,Herwildering is een vorm van natuurbeheer met als doel het herstellen van natuur die zichzelf kan onderhouden”, vertelde ze. ,,Dus zonder controle van de mens.”
Dat valt nog niet mee, al was het maar omdat de mens zelf onderdeel is van de natuur. ,,In Schotland zijn veel herwilderingsprojecten. Het land zou eigenlijk bosland moeten zijn, maar het is kaalgevreten door schapen en uitgehongerde herten. Er worden nu veel pogingen ondernomen om de oude highlandercultuur te herstellen.”
Ook de transformatieve kracht van herwildering kwam voorbij. Want dat was toch wel de constante in de chaos van deze Nacht. Er moet iets veranderen in onze maatschappij, maar hoe krijg je dat voor elkaar? Politiek filosofe Ingrid Robeyns probeert aan het eind van de avond de moed erin te houden.
,,Als je met heel veel mensen iets doet, dan krijg je beweging”, zegt ze. ,,Activisme creëert hoop. We moeten weer leren om onze rol als burger op ons te nemen.” De focus op eigenbelang die het neoliberalisme decennialang verkondigde, moet plaatsmaken voor hernieuwde aandacht voor het collectief.
Uit onze luie stoel
,,Activisme is per definitie collectief”, houdt Robeyns ons voor. ,,Je kunt je fatalistisch in jezelf terugtrekken, maar ik heb kinderen en kan het me niet veroorloven om de wereld zo achter te laten. We moeten uit onze luie stoel komen! De planetaire grenzen zijn in zicht.”
In een geleide meditatie de chaos omarmen valt nog niet mee. Foto: Corné Sparidaens
Daarvoor zijn nieuwe ideeën nodig, zoals het limitarisme waar Robeyns een boek over schreef, en dat de buitensporige rijkdom van de superrijken aan banden moet leggen: ,,Het neoliberalisme loopt ten einde, maar wat wordt het nieuwe leidende idee?”
Het symbioceen, misschien, denk je dan, eventjes, hoopvol aan het eind van zo’n avond vol chaos? ,,Het is niet gezegd dat het goed afloopt”, zegt Robeyns. ,,We kunnen ook zomaar in een fascistische wereld terechtkomen.” En je denkt: vandaag eerst maar weer eens een potje gewoon schaken.
