In de Gesprekkerette kon je als bezoeker met conceptueel kunstenaar Oscar Prinsen van gedachten wisselen. Foto: Marjorie Noë
De Nacht van de Filosofie in Groningen is elf jaar na de eerste editie een populair jaarlijks denkuitje geworden, waarin de geest gescherpt wordt. Vrijdagavond kwamen er 750 mensen naar Forum Groningen om te luisteren naar intrigerende verhalen over planten als gedachten, arbeidsrecht voor dieren en nog veel meer.
Je moet geluk hebben op zo’n Nacht van de Filosofie (die weer een avond was). De juiste keuzes maken. Want van de ruim twintig gesprekken en lezingen in zes zalen, over uiteenlopende zaken als waarden, (anti)kapitalisme, dierenrechten, kwetsbaarheid in de sport, en allerhande filosofen, kun je er maar vier, hooguit vijf bijwonen.
Dan kun je kiezen voor bekende namen, zoals Denker des Vaderlands Marjan Slob, Andrea Wulf, Marijn de Vries, Joep Dohmen, Thijs Lijster of Patricia MacCormack. Maar je kunt ook gaan voor de meest intrigerende titel van de avond: Kan de zee denken?, de eerste van drie ‘filosofische praatshows’ over water met bioloog en essayist Arjen Mulder.
,,Roodwieren zijn de oudste planten op aarde, en de eerste seksuele wezens”, vertelde Mulder. ,,Ze hadden alle kusten op aarde kunnen koloniseren. Maar ze hebben ervoor gekozen om hun leven zo simpel mogelijk te houden. Ze zijn 1,5 miljard jaar blijven zwabberen in zee, met relatief weinig genen. Het was goed zo. Eeuwig doorgaan met wat goed genoeg is. Ik vind dat zo’n troostrijke gedachte.”
Gesprek tussen vast en vloeibaar
Mulder, die zichzelf nadrukkelijk ‘geen filosoof’ noemde, bleek zo’n denker die nieuwe, verrassende denkwegen opent, die hij sprankelend en vol humor presenteerde. Hij beschouwt roodwieren als de gedachten van de zee en dat is meer dan een poëtische beschrijving.
,,De zee is het oervloeibare element, dat op het ritme van de getijden heen en weer klotst en bij de kust botst op het land, het vaste element”, vertelde hij. ,,Daar vindt een gesprek plaats tussen vast en vloeibaar en ontstaat een gedachte: zeewier, dat een combinatie is van het vaste en het vloeibare en dat in zijn vorm geheel bepaald wordt door de ritmes die daar gaande zijn.”
Arjen Mulder (rechts) noemde wieren de gedachten van de zee. Foto: Marjorie Noë
Dat klinkt wellicht wat vaag en onwetenschappelijk, maar het punt is volgens Mulder nu juist dat ons wetenschappelijke wereldbeeld ons heeft opgescheept met waandenkbeelden, zoals het onderscheid tussen subject en object, en een misplaatst menselijk superioriteitsgevoel.
Ritme is de bepalende factor
,,Planten zijn veel intelligenter dan wij”, zei hij. ,,Ze houden het al veel langer vol op aarde en kijkend naar hoe de mens zich nu manifesteert zal dat wel zo blijven. De evolutie van wieren laat zien dat als je eenmaal iets goeds te pakken hebt, je beter kunt stoppen met evolueren.”
Mulder presenteerde meer van dit soort verrassende wijsheden. Ritme is de bepalende factor die vormen creëert, vertelde hij, en niet functie, zoals wij vaak denken. ,,Kosmische ritmes bepalen niet alleen wieren maar ook hoe ons lichaam eruitziet. Alles resoneert met elkaar. Onze focus op functie is iets dat wij mensen erin leggen.”
Mulder liet je nadenken over wat gedachten nu eigenlijk zijn, over wat leven is, intelligentie en begrip. En met zo’n verhaal in je hoofd luisterde je op een andere manier naar de discussie die Marjan Slob en Marjolein de Rooij daarna voerden over dierenrechten.
Arbeidsrechten voor dieren
De Rooij, auteur van het boek Hoeveel vakantiedagen heeft een varken?, pleitte voor arbeidsrechten voor dieren. ,,Laten we daar eens mee beginnen, voor we over stemrecht beginnen”, zei ze. Het idee sprak Slob aan ‘als mens’, maar ‘als filosoof’ minder. ,,Maar alles dat helpt om beesten een beter leven te geven is welkom”, zei ze.
Het gesprek ging over vermenging van domeinen, dierentalen en beter luisteren naar wat kippen en andere beesten in de veehouderij ons te zeggen hebben. Waarbij gespreksleider Rense Sinkgraven op een gegeven moment opmerkte: ,,Die beesten willen toch gewoon weg?!” De weinig verrassende conclusie luidde dat we beter met dieren om moeten gaan.
Marjan Slob, de Denker des Vaderlands, was een van de hoofdgasten op de Nacht. Foto: Marjorie Noë
Het denken over dieren is gelukkig aan het verschuiven, met meer oog voor het enorme lijden dat wij dieren aandoen, constateerden de sprekers. Maar het daaropvolgende pleidooi voor een veganistische samenleving riep, met Mulder nog in gedachten, de vraag op: En de planten dan? Hebben die geen rechten? Lijden die niet onder de menselijke exploitatie?
Staren we ons niet blind op wezens die qua intelligentie en vormen het meest op ons lijken? Veronachtzamen we niet de levensvormen die heel anders zijn? Om over de zee maar te zwijgen... Wat ook ontbrak in het gesprek tussen De Rooij en Slob was de constatering dat de uitwassen in onze omgang met dieren en de natuur vooral voortkomen uit de kapitalisering van alles om ons heen.
Oneindige groei
In veel andere bijeenkomsten op de Nacht van de Filosofie was er wel aandacht voor de destructieve kracht van het kapitalisme. Sjors Roeters vertelde over zijn metamorfose van kleine kapitalist, die in Beijum opgroeide en als elfjarige al in aandelen handelde, tot scherp criticus van de logica van het kapitaal met zijn focus op oneindige groei en het vermarkten van alles en iedereen.
Maar ja, hoe roep je een halt toe aan de verkapitalisering die de wereld in rap tempo naar de ratsmodee voert? Zijn we niet allemaal gegijzeld door het systeem? GroenLinks-raadslid Roshano Dewnarain uit Hoogezand gelooft er nog in. ,,We moeten ontwortelen, losbreken van de consumptiemaatschappij”, betoogde de welbespraakte 20-jarige.
Maar Dewnarain moest toegeven dat ook hij zich niet kan onttrekken aan de brandingmechanismen die zo’n grote rol spelen in de huidige politiek. ,,En de media zijn ook al gekapitaliseerd”, constateerde hij. ,,Het gaat alleen nog maar om de clicks. Dat zag je toen die Van Gogh met tomatensoep werd besmeurd. Het ging alleen maar over dat schilderij en niet over de gedachte achter die actie.”
Het verhaal veranderen
Blijf protesteren, zei Sjors Roeters nochtans aan het begin van de avond. ,,In Groningen zie je dat het werkt: het dichtdraaien van de gaskraan is een van de meest antikapitalistische dingen die de laatste jaren is gebeurd.” Niet de elite die er nu zit met geweld omverwerpen, maar het verhaal veranderen, voegde de Groningse filosoof Job de Grefte daaraan toe.
Zo’n alternatief verhaal presenteerde Thijs Lijster, auteur van het magistrale boek Wat we gemeen hebben, aan het eind van de Nacht, toen de nacht nog moest beginnen. Met een biertje in de hand dwaalden de gedachten even later toch weer af naar die lezing van Mulder. Wat zou de zee hier nou van denken?
