In de chaos ligt alles wat ons kan verrukken, zegt Denker des Vaderlands Marjan Slob

Voordat er leven was, was er chaos. Tenminste, dat zeggen de Bijbel, de mythologieën en de evolutietheorie. Die chaos bestond voornamelijk uit leegte, uit een groot niets. Maar als we tegenwoordig van chaos spreken, gaat het vooral over een veelheid aan dingen, die allemaal door elkaar bewegen.

Wat is chaos? Marjan Slob denkt hardop: ,,Meteen een filosofische vraag. Leuk. Filosofen bespiegelen op de concepten die we gebruiken. Wat bedoelen we met onze woorden? Als Denker des Vaderlands voeg ik me naar het onderwerp van de Maand van de Filosofie. Dat betekent dus ook dat ik hier niet al jaren op gestudeerd heb, maar puur als vakfilosoof mijn gedachten laat gaan.

Voor mij betekent chaos niet zozeer leegte, maar een totaal vormeloze overdaad. Het gaat dus eerder om de vormeloosheid: als nog onduidelijk is waar het één begint en het ander ophoudt. Eigenlijk is dat de situatie waarin je als mens geboren wordt. Je komt uit je moeder en daar lig je dan. Een baby kijkt wel de wereld in, maar kan nog niks onderscheiden. Het zijn vlekken, licht en donker. En dan heb ik het alleen nog maar over het zicht.

Die hele wereld komt op een mensje binnen als een totale overdaad aan indrukken waar kop noch staart aan zit. Je wordt overstelpt. De natuurlijke drive die we als mensen hebben is om grip te krijgen op die chaos. Om onderscheid te maken, te categoriseren en systematiseren. Want als je dat kunt doen, kun je je weg vinden in de wereld. Je weet dan bijvoorbeeld wat voedsel is en wat een ander mens is.’’

Ze vervolgt. „Je zou kunnen zeggen dat cultuur een overgeërfde ordening is. Wij als groep hebben de wereld zo ingedeeld. Neem de verwarring die nu leeft over een begrip als gender. Dat is een ordening die wordt opgeschud. Wij zijn gewend de mens op te delen in mannetjes en vrouwtjes. Sommige mensen vinden die ordening beknellend en stellen de vraag: ’Waarom ordenen we dit eigenlijk zo?’ Dat soort vragen maakt dat gestolde ordeningen vloeibaarder worden. Voor sommigen mensen is dat bevrijdend, terwijl anderen dat als bedreigend ervaren. Ze zijn bang de grip te verliezen.’’

Veranderingen in de orde brengen al snel morele vraagstukken met zich mee. „Wat voor de een verbetering is, is een verslechtering in de ogen van een ander. Dat maakt dat het sociaal, politiek en emotioneel gevoelig ligt. Een heel gedoe.’’

Verklaart dat het succes van politici die rechtlijnig zijn en stellige uitspraken doen over klimaat, gender, vluchtelingen en andere vraagstukken van onze tijd? „Het is electoraal aantrekkelijk om te suggereren dat er een duidelijke orde mogelijk is en dat je ’gewoon even normaal moet doen’ om dat te bereiken. Dat wil ik niet bespotten. Het is een heel begrijpelijk verlangen. De realiteit zonder orde, zoals we in het voorbeeld van die baby bespraken, klinkt misschien mooi, open en onbevangen, maar als dat het enige is, ben je volkomen hulpeloos en kwetsbaar. Dus het is zoeken naar evenwicht.”

Orde geeft de mogelijkheid te plannen en te voorspellen, maar in die geordende werkelijkheid laten we de verliezers dus ook de verliezers. Een vaste ordening is conservatief. Onrechtvaardigheden blijven bestaan. En daarom moeten we dus ook open en onbevangen zijn, zodat we de orde opnieuw kunnen bekijken. Werkt het nog voor ons? Kunnen we in deze ordening een goed leven leiden? En dat is filosofie. Het begint en eindigt altijd met de vraag: hoe leid je als mens nou een goed leven? En wat is dan goed? Als we het hebben over identiteitspolitiek hangt jouw mening daarover onder meer af van je eigen positie in de ordening en van je idealen. Er is dus ook geen sluitend antwoord.’’

Chaos lijkt in onze tijd een imagoprobleem te hebben. We houden ons vast aan doelen, meetbare resultaten, geld, regels, succes en aan allerlei hokjes en standaarden, terwijl we uiteindelijk moeten concluderen dat liefde, emoties, het plezier en het onverwachte toch belangrijker zijn. Slob bespiegelt: „Ik denk dat het belangrijk is om te blijven zien dat chaos en verwarring ergens goed voor zijn.

Ik moet nu aan de liefde denken. Als je je openstelt voor een ander, het andere, iets wat jij niet bent, is dat altijd een beetje verontrustend. In de letterlijke zin van het woord: je rust is weg. Er is iemand in je wereld die de boel opschudt, maar waar je toch bij wilt zijn. Hoe moeilijk dat ook is, het is een van de mooiste dingen van het leven. In het hele samenleven met een ander, niet per se je sekspartner, maar elke intieme ander, stuit je op verwondering. Ik tenminste. Die ander beleeft de wereld heel anders dan ik. Ik vind dat verruimend. Blijkbaar bestaan er andere ervaringen en ordeningen.

Ik woon al dertig jaar met iemand samen en diegene kan me nog steeds verrassen. Als ik eerlijk ben, vind ik dat in de praktijk soms knap lastig, maar in het grote geheel is dat iets geweldigs. Alleen maar in je eigen ordeningen leven kan claustrofobisch worden, maar zie maar eens uit je eigen hokjes te breken. Daar heb je de ander voor nodig. Liefde helpt om dat te durven.” Maar onbekend maakt onbemind.

,,Onze verre voorouders woonden op de savanne. Stel je voor, een groepje van zo’n 150 mensen. Dat kun je nog precies overzien, maar nu heeft bijna elke wereldburger het besef dat die met miljarden andere mensen op aarde leeft, in een steeds krappere ruimte waar steeds meer strijd is om schaarse middelen. Dat is beangstigend.

En als je dan dus ook niet weet wat de orde is waarin die anderen precies leven, kun je nooit helemaal voorspellen wat ze zullen doen. Mensen die aan de andere kant van de wereld wonen, of dichterbij maar een andere cultuur hebben, kun je niet inschatten. Je hoeft jezelf eigenlijk niet eens te verwijten dat dit je een onveilig gevoel geeft. Dat is vrij logisch. De vraag is alleen wat je daar vervolgens mee doet.”

Of we nu naar elkaar kijken, naar atomen of naar het weer: de mens probeert te voorspellen wat er zal gebeuren. Tegelijkertijd worden we vrolijk van een onverwachte ontmoeting of een spontane actie. „Het kan heel fijn zijn plotseling verrijkt te worden door iets moois, maar een gesprek met een vreemde kan ook eindigen in ruzie. Je moet dus bereid zijn een risico te nemen. In de liefde zie je dat zo mooi. Degene van wie je houdt, is zoals jij en ook weer niet. We moeten daarom twee heel tegenstrijdige dingen verenigen in onszelf: ten diepste ervaren dat iemand is zoals jij, en ook ten diepste ervaren dat dit niet zo is. Het is tegelijkertijd waar.

Liefde, maar eigenlijk een goed mens zijn, betekent dat je dat accepteert. Want als je de ander alleen maar kunt zien als jezelf, dan annexeer je die. Je slokt de ander op. Dan is de liefde bezitterig. Maar als je de ander alleen maar als vreemd ziet, ga je de ander afstoten, wantrouwen en ontmenselijken.”

De geschiedenis en de actualiteit laten zien wat deze ontmenselijking teweeg kan brengen. Zo systematisch als oorlogsvoering is, zo veel chaos veroorzaakt het. Van een afstand toekijken veroorzaakt bij veel mensen al de wanhoop die kenmerkend is voor chaos en dus kijken veel mensen liever niet meer.

De Denker des Vaderlands legt uit: „Vanuit mezelf gezien snap ik dat wel. Ik vind dat ik als mens en zeker als denker moet weten wat er in de wereld gebeurt. Maar ik vraag me ook af wie erbij gebaat is als ik elk detail en elk bloederig beeld tot mezelf laat doordringen. Ik ben er echt door van slag, ik voel walging. Ik heb in mijn leven nog nooit zo veel walging gevoeld als de laatste tijd over wat er in de wereld gebeurt. Ik word er emotioneel van. Emoties zijn heel nuttige impulsen in je lichaam om iets te doen. Ze heten niet voor niks emoties. Daar zit het woord moveren in. Je wordt in beweging gebracht. Maar in dit geval kun je dus eigenlijk niks doen met je verdriet.

Ja, je kunt een politieke uitspraak doen. Het wordt tijd dat Nederland, als bevriende regering, tegen Israël zegt dat hun reactie op de afschuwelijke daad van Hamas alle perken te buiten gaat. Maar als je nog even terugdenkt aan die overzichtelijke savanne met 150 mensen, dan zitten we nu in een heel onnatuurlijke situatie. Die savanne beleef je met je lichaam.

We ervaren wat er in de buurt van ons lichaam gebeurt en daar horen lichamelijke reacties bij. In dit geval zien we dingen gebeuren die niet in de buurt van ons lichaam zijn, maar ons lichaam reageert wel zo. En dat wrikt. Je emoties roepen op tot een directe handeling, maar je kunt niks. Dat ongemak niet willen voelen is geen desinteresse. Het zegt vooral dat je niet bent afgestompt.”

Er ligt in onze samenleving een steeds grotere nadruk op zelfverwerkelijking en het behalen van persoonlijke doelen. Een succesvol bestaan, een perfect uiterlijk, genoeg geld. Is deze maakbaarheid, zoals orde, ook een tegenhanger van de chaos?

„Orde en maakbaarheid hebben zeker met elkaar te maken. Ik denk dat de realiteit zo overdadig is dat die ons altijd ontglipt. Die is veel groter dan wij. We hebben geen idee wat er in de wereld is. Er zitten principiële begrenzingen aan ons biologisch kenvermogen. Daardoor zien we dingen, maar andere dingen niet. Af en toe herordenen verbreedt je blik. Als je te veel een maakbaarheidsideaal nastreeft, heb je misschien wel een te vast idee van wat het nastreven waard is. Ik weet niet of dat wijs is. Je kunt je eigen avontuur niet vormgeven, dan is het geen avontuur meer. Avontuur is iets wat je overkomt.’’

Uit de chaos zoals we die kennen als woeste leegte, kon het leven ontstaan. Chaos heeft een scheppende kracht. Moeten we niet gewoon stoppen zo bang te zijn? „Nou, dat denk ik niet. Soms is bang zijn heel verstandig, als het je terecht voorzichtig maakt. Maar chaos is er gewoon en die krijgen we nooit volledig geordend. Dat is het mooie. Daar zit de ruimte voor verandering, misschien wel voor verbetering, voor het nieuwe. Het voorkomt dat we stollen, dat de hokjes waarin we de wereld verdelen verstenen. Verstenen is anti-leven. In de chaos zit alles wat ons kan verrassen en verrukken. Dingen die ons overrompelen en bang kunnen maken, maar ook zo gelukkig. Dat durven toegeven maakt het leven interessant.’’