Desi van Doeveren (35) speelt eerste vrouwelijke arts en vrouwenrechtenactivist Aletta Jacobs uit Sappemeer in nieuwe musical. ‘Ze was eigenlijk heel grappig’

Op een regenachtige dag rijdt actrice en zangeres Desi van Doeveren (35) naar Hoogezand-Sappemeer. Ze komt bij haar vriend in Metslawier vandaan, is op weg terug naar huis in Amsterdam en denkt: ik neem een omweg, ik ga er gewoon eens langs. Ze heeft even daarvoor te horen gekregen dat ze de hoofdrol mag spelen in de nieuwe productie Aletta de Musical van Theater Oostpool uit Arnhem en daar hoort de nodige voorbereiding bij.

In Sappemeer maakt ze een wandeling in de voetsporen van Aletta Jacobs, die daar in 1854 werd geboren en opgroeide in een Joods gezin van elf kinderen. Haar vader was plattelandsdokter en betrok zijn kinderen, de meisjes net zo goed als de jongens, bewust bij zijn werk – hij leerde hen Latijn en medicijnen maken. Vanaf haar 6de wist Aletta één ding: dat ze net als haar vader arts wilde worden. Dat dit in haar tijd een pure mannenzaak was, daar zou ze met haar wilskracht en doorzettingsvermogen eigenhandig verandering in brengen.

Van Doeveren ontdekt dat ze haar auto toevallig pal voor het ouderlijk huis van Aletta heeft geparkeerd. Ze vraagt zich af hoe het monumentale pand er vanbinnen uitziet, trekt de stoute schoenen aan en drukt op de bel. De vrouw die opendoet, reageert eerst wat verbouwereerd als de actrice vertelt dat ze de oud-bewoonster van haar huis in een musical gaat vertolken. Maar er volgt een leuk gesprekje. „Kom maar even binnen”, nodigt de bewoonster haar uit.

Van Doeveren krijgt een kop thee en dan vertelt de vrouw dat haar man spullen verzamelt van Aletta Jacobs. „Wil je ze zien?” De bewoner haalt boeken naar beneden, ansichtkaarten, brieven. Een tweede druk van het werk De vrouw. Haar bouw en haar inwendige organen dat Aletta in 1898 publiceerde.

„Dat voelde alsof ik ineens heel dichtbij was”, blikt Van Doeveren terug. „Ik zat daar in haar huis, met nog zoveel originele elementen zoals de luiken en de gang die er in haar tijd ook al waren, met haar brieven en kaarten in mijn handen. Zó bijzonder. Alsof zij toen tegen me zei: ‘Oké Desi, doe het dan maar’.”

Dat hadden regisseur Daria Bukvić en het creatieve team van Aletta bij Theater Oostpool in Arnhem inmiddels ook al gezegd. „Ik kreeg een mail waarin stond dat ze gingen auditeren voor deze musical en dat ze aan mij zaten te denken”, zegt Van Doeveren. „Je voelde de bezieling al in die mail. En op de auditie heerste een erg fijne sfeer, dat heb ik ook wel eens anders meegemaakt. Het ging heel goed en toen ik naar buiten liep dacht ik: of ik het nou word of niet, dit was in elk geval bijzonder.”

Ze moest zich vooraf even goed inlezen. Van Doeveren wist eigenlijk maar weinig van Aletta Jacobs, al is dat niet per se aan haarzelf te wijten: „Misschien is ze in Groningen bekender, maar bij ons stond in de geschiedenisboeken op school maar zo’n klein stukje over haar. Terwijl ze enorm belangrijk is geweest voor de Nederlandse geschiedenis. Dat ik haar mag spelen, gaat gepaard met een bepaalde verantwoordelijkheid, voel ik.”

Aletta Jacobs was in veel zaken de eerste: ze ging in 1870 als eerste vrouw in Nederland naar een HBS (die van Sappemeer) en vroeg en kreeg een jaar later toestemming van minister Thorbecke om als eerste vrouw naar een universiteit te mogen. Ze studeerde in 1877 en 1878 af als arts aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG), nadat Thorbecke haar op zijn sterfbed nog toestemming had verleend om ook examens te mogen afleggen. Daarna promoveerde ze ook nog eens aan de RUG als eerste vrouw.

Na haar promotie vertrok Jacobs naar Londen, om daar vrouwen- en kinderarts te worden. Ze kwam er, mede via haar vriend en later echtgenoot Carel Victor Gerritsen (Jacob de Groot in de musical), ook in aanraking met Britse feministen en sociaal hervormers. Dat zou een blijvende indruk maken: Jacobs zette zich toen ze later in Amsterdam ging wonen in voor vrouwenrechten en in het bijzonder het vrouwenkiesrecht, dat er mede dankzij haar in 1919 is gekomen.

In Amsterdam stelde Jacobs een wekelijks spreekuur in voor arbeidersvrouwen die weinig te besteden hadden en zette zich in voor het gebruik van voorbehoedsmiddelen, zoals het pessarium. Zelf kreeg ze één kind, dat in het kraambed stierf – een groot drama in haar leven.

Jacobs zette zich niet alleen in voor vrouwenrechten in Nederland, maar ook wereldwijd. Zo bezocht ze als een van de leiders van de internationale vrouwenbeweging in 1915 president Wilson in het Witte Huis en maakte ze een paar jaar daarvoor een wereldreis met de Amerikaanse feministe Carrie Chapman Catt (in de musical gespeeld door Gaia Aikman), om op veel continenten de vrouwenrechten te bevorderen. Ook streed Aletta Jacobs voor vrede tijdens de Afrikaanse Tweede Boerenoorlog en de Eerste Wereldoorlog. Ze overleed in 1929.

Zo’n indrukwekkende lijst aan wapenfeiten – hoe maak je daar een mens van op het toneel? „Dat was een zoektocht die we samen hebben ondernomen”, zegt Desi van Doeveren. „Met Daria, de regisseur, en met de schrijvers en dramaturgen van Theater Oostpool. Het is een heel liefdevol project, waarin onze neuzen allemaal dezelfde kant opstaan. We willen dit verhaal vertellen omdat het vandaag nog steeds zo belangrijk is. Dat jij en ik kunnen stemmen, hebben we allemaal aan haar te danken.”

Van Doeveren komt vaak in Friesland, waar haar vriend boer is in de biologische en regeneratieve akkerbouw. Voor haar liggen daar overeenkomsten met Aletta en het feminisme. „Zoals hij met de aarde werkt en iets kleins laat groeien dat wij later kunnen eten, zo zie ik dat ook met Aletta. Het is geen vanzelfsprekendheid dat er voedsel van het land komt, daarvoor moeten we hard werken. Net als dat het geen vanzelfsprekendheid is dat wij vrouwenkiesrecht hebben – wat belachelijk en oneerlijk is. Er wordt in veel landen nog altijd voor gevochten en ook in ons land staan vrouwenrechten nog onder druk. Kijk naar de Dolle Mina’s die opnieuw de straat opgaan. Daarom willen we Aletta en haar verdiensten nu weer onder de aandacht brengen.”

Tegelijkertijd is de musical geen verheerlijking van Jacobs. „We laten haar successen zien, maar ook haar falen. Haar geluk en verdriet, haar kunnen en onkunde. Ze had bijvoorbeeld bepaalde koloniale denkbeelden, waar wij nu heel anders naar kijken en die we juist niet progressief en vooruitstrevend vinden. Dat laten we niet onbenoemd. We wekken in deze voorstelling op toegankelijke manier bewustzijn op over vroeger en nu.”

Ook de Groningse jeugd van Jacobs komt uitgebreid aan bod in de musical. Van Doeveren kwam dan ook meermaals naar Groningen om zich in die tijd te verdiepen. „Naast mijn bezoek aan Sappemeer zijn we ook naar de stad Groningen geweest. In het Universiteitsmuseum heb ik haar bureau gezien, haar dokterstas en haar brief aan Thorbecke. Dat vind ik toch wel heel vet. Ik ben niet snel starstruck – tenzij het olympiërs zijn, ik heb een zwak voor die sporters omdat die met alles wat ze hebben strijden voor het hoogst haalbare op, in hun geval, de Olympische Spelen.”

„Maar hier had ik dat gevoel ook: Aletta heeft eveneens met alles wat ze in zich had gestreden voor rechtvaardigheid en gelijkwaardigheid. Dat je dan de hutkoffer kunt aanraken waarmee ze de hele wereld over is gereisd, dat is zo bijzonder.”

Er zijn een paar scènes die Van Doeveren persoonlijk raken. „Sommige sterfscènes vooral, die komen dichtbij. Dat soort scènes heb ik niet eerder gespeeld. Ik vertolk hier het levensverhaal van Aletta, daarin moet ik alles aangaan, zeg maar. Daar krijg ik gelukkig hulp bij van de regisseur, uiteindelijk moet ik het doen. En in de repetities gooi je jezelf daar helemaal in, maar langzaamaan moet daar toch een afstand ontstaan omdat je het wel avonden achter elkaar moet volhouden. Het is een kwestie van doseren, al mag het publiek dat niet zien. Dat is voor mij als actrice erg leerzaam.”

Ze prijst zichzelf gelukkig dat ze dit verhaal „met zoveel fantastische mensen mag vertellen. En ik hoop dat iedereen komt kijken. Ook als je niet van musical houdt of Aletta Jacobs je niets zegt. Feminisme is niet alleen iets voor vrouwen. We zijn allemaal verantwoordelijk voor gelijke behandeling van mannen en vrouwen. We hebben juist mannen nodig die solidair zijn. Aletta had zonder haar vader niet zoveel geleerd of was zonder haar man, die aan haar zijde streed, misschien niet zover gekomen. Er zijn veel mannen bang dat als een vrouw sterk is, hun deel minder wordt. Maar dat is niet zo: we zijn gelijkwaardig.”

Aletta Jacobs’ leven kende de nodige drama en strijd, toch wordt de voorstelling gepresenteerd als een comedy musical. Hoe zit dat precies? „Juist in de menselijke situaties zit vaak humor. Zoals je ook op begrafenissen soms erg kunt lachen, omdat je open bent en er grappige momenten ontstaan. Zo is dat ook in dit stuk: het is vaak tragikomisch. Als publiek kom je in aanraking met alle facetten van haar leven. Van hét leven.”

Nu Van Doeveren zich zo in Aletta Jacobs heeft verdiept, heeft ze haar ook leren kennen als een grappige vrouw. „Ze schrijft in haar autobiografie bepaalde dingen op een humoristische manier. Mensen zien haar vaak enkel als een keiharde vrouw, een kenau. Maar ze was, naast haar standvastigheid en doelgerichtheid, ook lief en zacht. Een moederfiguur. Ze was enorm intelligent en had een groot hart voor de medemens. En een gigantische veerkracht. Ik vind dat inspirerend.”

Of Van Doeveren zichzelf in Aletta herkent? „Zij belandt vaak in situaties waarbij iets gebeurt dat ze moet oplossen. En dat doet ze dan ook. Dat herken ik wel, ik kan ook ergens in terechtkomen waarvan ik denk: hoe ga ik dit fiksen? Die wilskracht heb ik ook. Maar waar Aletta meteen overgaat tot actie, moet ik soms wat langer nadenken. Ik ben meer vlinderig en dromerig.”

En dan beland je soms in zo’n situatie als in Sappemeer, in Aletta’s ouderlijk huis tussen haar brieven en boeken. „Ja, dat werd zo ineens een heel bijzondere dag. En het maakte de cirkel helemaal rond.”