’Spinoza’: een grote Groningse musical in het Amsterdamse Bos

Musical is hip and happening. In aantallen zijn de producties nauwelijks bij te houden. De onderlinge concurrentie is enorm. Zo bespoedigde de komst van Willem van Oranje het einde van bijna titelgenoot Soldaat van Oranje, die eerder al last ondervond van 40-45 de musical.

Het genre heeft door de jaren heen niet alleen in kwantiteit maar ook in kwaliteit grote sprongen gemaakt. Inmiddels is stilletjes de brug geslagen naar grote theatergezelschappen, die er met het oog op bestaanszekerheid vroeger stilzwijgend met een boog omheen gingen (musical, bah).

Zo gaat komend weekend in DeLaMar in Amsterdam Aletta de Musical in première, gemaakt door Theater Oostpool van toneelregisseur Daria Bukvic, met toneelschrijver Nathan Vecht. Die vertelt het verhaal over Aletta Jacobs uit Sappemeer, een lokale heldin met landelijke impact voor de rechten en de positie van de vrouw. Moet hier in het Noorden toch ook belangstelling voor zijn.  

En zo komt in Groningen NITE van Guy Weizman, vertrouwd samen met  Club Guy & Roni (dans), HIIIT (slagwerk) en Het Muziek (voorheen Asko|Schönberg), met Spinoza – De Mokum Musical. Nou ja, in Groningen; daar was vrijdag de presentatie van het verhaal, van de cast, en van vier liedjes, wat direct al een te minne term bleek voor deze muziekstukken. De omvangrijke voorstelling zelf staat straks in het fraai gelegen Amsterdams Bostheater. De locatie is op zich al een fijne publiekstrekker.

Spinoza was de baanbrekende filosoof die in de 17e eeuw de blik op God, natuur, mens en materie overhoop gooide. Een radicale Verlichter, vrijdenker. De musical volgt het lot van de Spinoza’s, die als Sefardische Joden moesten vluchten voor de Spaanse inquisitie en in Nederland terechtkwamen.

Wat maakt een musical anders dan muziektheater? Op de tribune in De Machinefabriek zitten naast componist David Dramm de scriptschrijvers Marieke van Veen en Rik van den Bos. „Het proces is totaal anders”, zegt de laatste. „Bij eerdere producties schreven we een verhaal, werd er muziek gecomponeerd en een choreografie gemaakt, waarna Guy alles tot één geheel smeedde. Bij musical sta je vanaf het begin allemaal samen. Het is één proces. De liedjes dienen om het verhaal te vertellen, niet als aanvulling.”

In de woorden van Guy Weizman: „De code van musical is anders.” De liedteksten zijn in het Engels, de gesproken tekst is in het Nederlands. Weizman heeft die liedteksten zelf geschreven. „We wilden naast Nederlands ook Engels, omdat Amsterdam een internationale stad is, waarbij we dus hopen op buitenlands publiek. Bovendien gaan we met Spinoza naar het buitenland”, legt hij uit. Boventitels helpen mee met de vertaling.

Weizman kreeg Spinoza met de paplepel ingegoten: „Ik woonde als kind in de Spinozastraat in Amsterdam en ging er naar de Spinozaschool.” Het moest er dus wel een keer van komen. Bovenal levert de persoonlijke geschiedenis van Bento Spinoza op zich al stof voor een goed verhaal, nog los van zijn revolutionaire vrijheidsdenken. De onderlinge gezinsverhoudingen, met zijn zussen die beiden op eigen wijze anders in het leven stonden, terwijl moeder de harmonie wilde bewaren, zijn even belangrijk voor Spinoza als de filosofische weg die het hoofdpersonage inslaat.

Een van de acteurs/zangers is Adam Kissequel, die geen moeite zal hebben gehad zich in te leven in het verhaal: zijn moeder vluchtte met vier kinderen voor de oorlog uit Angola via Portugal naar Nederland. De Spinoza-rol is voor Olaf Ait Tami, wonend in de Groningse wijk Lewenborg en vaste speler bij NITE. „Natuurlijk kende ik Spinoza van naam en wist ik wie hij was, maar nu wilde ik me in hem verdiepen. Dus kocht ik zijn grootste werk, Ethica.” Grijnzend: „Na vijf bladzijden koos ik er toch maar voor om een goede samenvatting te lezen.”

Hij is trots op deze rol. „Abnormaal, als je ziet wat er speelt in de wereld is hij voor het heden toch een soort profeet, al had hij dat zelf vast niet zo genoemd.” Hij kijkt uit naar die lange reeks speelbeurten in de open lucht. „Spannend man, met dat geluid dat alle kanten op kan, met die dans, de muziek, de regen soms, wind: je kunt alles verwachten.”

Niet alleen vertellen de songs bij musical meer dan bij muziektheater het verhaal, ook het ensemble is prominenter aanwezig. Solisten worden erdoor gedragen. En zo stond de ploeg van dertien op een rij in de Machinefabriek, met werk dat nu al indruk maakte. Mede door stemmen van onder anderen vaste NITE-actrice Sarah Janneh, van het al voor eerdere voorstellingen (Yara’s Wedding, Faith) ingevlogen zangjuweel Karima El Fillali en van Joes Brauers, winnaar van een Musical Award voor zijn rol in Dagboek van een Herdershond (en de jongste winnaar ooit van de Nederlandse versie van De Slimste Mens, maar dit terzijde).

Brauers speelt Simon de Vries, vertrouweling van Spinoza. Er is – in het echt – correspondentie tussen de twee bewaard gebleven, waarbij het gissen blijft hoe diep hun vriendschap ging. Handig, die briefwisseling, want zo heel veel persoonlijks is van Spinoza niet bekend.

Karima El Fillali speelt de moeder die in het gezin de verbinder wil zijn. „De moeder sterft vroeg”, zegt ze, „maar ze blijft in de voorstelling aanwezig als een klankbord, als schakel tussen leven en dood.” Er valt nogal wat te verbinden, want tegenover Bento die het klassieke geloof in het algemeen verwerpt en dus ook het joodse in het bijzonder, staat zus Rebecca (Sarah Janneh) die zich door haar vlucht juist vrij voelt om dat joodse geloof te belijden. Janneh heeft net succes en lof geoogst met haar solovoorstelling Brabo Leone, waarmee ze het land door ging. Hoeveel mensen hebben dat gezien?, kreeg ze als vraag. „11.500!”, riep Guy Weizman vanuit een hoek. Alleen maar uitverkochte zalen. Je voelt een tweede reeks aankomen.

Tussen de vrije Bento Spinoza en zijn orthodoxe zus Rebecca staat die andere zus, Miriam (Nimuë Walraven), die de onderlinge vrede wenst te bewaren, maar tegelijk in al haar vrijheid van het nachtleven wil snoepen. „Welk offer breng je om de familie bijeen te houden”, stelde Walraven de vraag tijdens de presentatie aan haar personage.

Naast spelers uit het vaste ensemble van NITE en Club Guy & Roni doet een ‘oude’ bekende mee: Malou Gorter. Voor het grote publiek van tv-kijkers is ze vooral bekend dankzij de serie Oogappels, bij trouwe Groningse schouwburgbezoekers als vast lid van de NNT-ploeg in de tijd van Ola Mafaalani en Ko van de Bosch. „Ik vind het zó fijn om hier weer eens terug te zijn”, zegt ze. „Ik heb altijd contact gehouden met Guy. We bellen elk jaar wel een keer. Toen hij het stokje overnam van Ola vroeg hij of ik niet wilde blijven. Mijn kinderen moesten naar school in Amsterdam, dus het kon gewoon niet. Wel heb ik bij hem de spelregie gedaan voor de voorstelling The Underground, met Sanne den Hartogh.”

Gorter speelt Madame X, sekswerker en hoerenmadam in Amsterdam, de verteller van het verhaal van de Spinoza’s als zij aan komen varen. „En die daarnaast begaan is met hun lot.” Vanzelfsprekend schuilt er meer in de voorstelling dan zomaar een geschiedenisverhaal of familievertelling. Zo’n hoofdpersonage stáát ergens voor. Dat is de functie van toneel. Veel over de wereld zeggen in een overzichtelijke setting. In de woorden van Malou Gorter: „Wat theater kan doen, is het verhaal van de mensheid in één mens vatten.”

Dat theatergezelschappen zich vroeger ver hielden van het musicalgenre is niet helemaal waar. Malou Gorter speelde en zong zeventien jaar geleden al in Heelhuids & Halsoverkop. De zogenoemde countrymusical die Ko van den Bosch en Guy Weizman op muziek van toen ook al David Dramm in Groningen maakte, voor het NNT en Club Guy & Roni. Dat was indertijd nog geen absolute twee-eenheid „Ja, leuk was dat hè!” Hoewel, musical, het was eerder een guerrillavoorstelling in het genre dan een klassieke musical (want ja, Ko van den Bosch).

Voor Gorter is Spinoza als productie precies raak. „Het reizen door het hele land, de ene dag hier spelen, de andere daar, hoeft voor mij niet meer zo. Nu ben ik lekker eerst een tijd in Groningen om te repeteren, straks fiets ik elke dag door Amsterdam naar het Amsterdamse Bos voor de voorstellingen. Beter kan niet.”

De repetities voor Spinoza zijn nog maar net begonnen, maar tussendoor moet een deel van de cast ook Nachtwacht nog eens in zichzelf naar boven halen. Donderdag 2 tot en zondag 5 april (Eerste Paasdag) staat deze succesvoorstelling nog eens in Carré in Amsterdam.

Groot verschil tussen bestaande grote musicals en Spinoza is de entreeprijs: die ligt straks in het Amsterdamse Bostheater aanmerkelijk lager. Groot verschil is dan ook, zullen de vrije producenten direct op- (en aan-)merken, dat Spinoza een gesubsidieerde productie betreft en zij eerst zelf productiekosten moeten ophoesten. Hoe dan ook: 24,50 euro voor een ticket is zeer beschaafd.