Nederland krijgt er nieuwe rijksmonumenten bij. Dit keer zijn ze jonger dan we gewend zijn

‘De jaren zestig/ En de dingen die je deed/ En die je laten ging/ Omdat ze niet meer hoorden/ De zwarte kousen/ Net zoals de witte boorden/ Want de liefde en de vrijheid/ Ging in spijkerpak gekleed.’

Jan Boerstoel kon het mooi opschrijven, Adèle Bloemendaal mooi zingen. Veranderingen zijn van alle tijden, maar in de jaren zestig gingen ze ineens sneller. De wederopbouw was grotendeels voltooid. De verbeelding kwam aan de macht. Nederland ging er anders uitzien.

Met terugwerkende kracht heeft de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) 1965 aangewezen als het jaar waarin een nieuwe wind ging waaien. Er ontstonden andere ideeën over wonen, bouwen en samenleven – en ze werden nog uitgevoerd ook.

Wie om zich heen kijkt, kan de erfenis zien in de vorm van winkelcentra, recreatiegebieden, universiteitscampussen, scholengemeenschappen, kantoorgebouwen, woonerven en de zogeheten bloemkoolwijken. Wie over een geheugen beschikt, weet dat inmiddels veel van de bouwsels plaats hebben gemaakt voor iets anders, of aan grondig onderhoud toe zijn.

Vooral na 1990 is het volgens de RCE hard gegaan. Het bouwen werd zakelijker en efficiënter. Idealisme en experiment maakten plaats voor commercie en herontwikkeling. De overheid deed als opdrachtgever een stapje terug, de markt kreeg meer ruimte en deed een stap vooruit.

Tussen 1965 en 1990 zijn naar schatting vier miljoen ‘objecten’ in Nederland gebouwd; een kwart van alle woningen stamt uit deze periode. De stijlen waarin gebouwd is, zijn zeer divers en worden aangeduid met begrippen als modernisme, brutalisme, structuralisme, space age en postmodernisme.

Om ervoor te zorgen dat de pronkjuwelen van de Post-65-periode bewaard blijven, en in belang niet onderdoen voor middeleeuwse kerken of grachtenpanden, worden komende tijd 160 tot 165 bouwsels aangewezen als rijksmonument. Om te beginnen heeft de RCE er twaalf voorgedragen. Naar verwachting worden ze op 4 september door demissionair minister Eppo Bruins officieel bijgeschreven.

Vorige maand bracht de Raad voor Cultuur advies uit over de eerste selectie. Daarbij werden drie kritiekpunten benoemd: de onderbouwing van de keuzes moest beter, er moest meer aandacht komen voor objecten in openbaar groen of het landschap, en bovendien zouden alle provincies vertegenwoordigd moeten zijn.

De eerste twaalf Post-65-monumenten bevinden zich in negen provincies. Groningen doet mee met het Eemsmondgebouw van het architectenduo Hugo de Gruyter & Jaap van der Meij uit 1973. Friesland levert de Ecokathedraal uit 1966 van multikunstenaar Louis le Roy bij Mildam. Flevoland is erbij dankzij het station in Lelystad van Peter Kilsdonk en László Vákár uit 1988. Noord-Holland, Noord-Brabant en Drenthe zijn nog niet vertegenwoordigd.

Dat laatste wil niet zeggen dat Drenthe geen potentiële Post-65-monumenten telt. Eerder dit jaar diende erfgoedhoeder Bond Heemschut bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed een verzoek in om De Brinkhof in Norg van architect Cor Kalfsbeek uit 1972 de rijksmonumentenstatus te verlenen. De Brinkhof was ooit gemeentehuis en is nu een multifunctioneel dorpshuis.

Andere kandidaat is de Brinkflat in Assen, tussen 1965 en 1968 gebouwd naar ontwerp van Frans Klein. De Brinkflat is reeds een provinciaal monument. Het landart-werk Broken Circle & Spiral Hill van Robert Smithson uit 1971 bij Emmerschans is dit jaar voordragen als provinciaal monument. Die bestaande status hoeft geen bezwaar te zijn bij promotie tot rijksmonument.

De kans dat Broken Circle & Spiral Hill wordt uitgeroepen tot rijksmonument is zeer reëel. Dat is niet alleen omdat het kunstwerk zich in Drenthe bevindt, maar ook omdat het een voorbeeld is van een Post 65-object in het landschap zoals de Raad voor Cultuur graag ziet. Daarbij komt dat de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed het kunstwerk zelf noemt in een verkenning naar Post-65-monumenten.

Woordvoerder Dolf Muller van de RCE laat weten dat er naar aanleiding van het advies van de Raad voor Cultuur waarschijnlijk rond 4 september nog drie monumenten bijkomen, zodat alle provincies vertegenwoordigd zijn. „Mogelijk is dat voor de provincie Drenthe het kunstwerk van Robert Smithson bij Emmen. Maar: daar kan ik nu nog niet op vooruitlopen”, aldus Muller.