Kunstenaar Eveline (68) uit Westerwijtwerd geeft filosofen een buitenissig gezicht van hout. Of van dakleer, schuursponsjes, parelmoer, klosjes garen ...

Brede bustes en lange gezichten. Het zijn bijzondere figuren, waar je in de bovenzaal van Pictura in Groningen tussendoor dwaalt. De ene is nog kleurrijker en buitenissiger dan de ander.

Al vele jaren maakt Eveline van Duyl portretten van filosofen, samengesteld uit allerlei materialen: van dakleer en gevonden hout tot stukjes parelmoer. En bij ieder beeld heeft de kunstenares uit Westerwijtwerd wel een verhaal of een anekdote.

Opvallend is bijvoorbeeld het haar van klosjes gekleurd garen bij Voltaire, de 18de-eeuwse Franse vrijdenker die in zijn tijd zowel populair als recalcitrant was, en die opkwam voor ‘kleyne luyden’ in de maatschappij.

,,O, mijn moeder had zó veel garen’’, zegt Van Duyl over de herkomst. ,,Hier staan ze voor al die mensen, die Voltaire heeft verdedigd.’’ Zo krijgen persoonlijke voorwerpen een nieuwe functie en betekenis.

Van Duyl is pas later begonnen met het maken van beelden. Nadat ze in 1980 in grafiek afstudeerde aan de Rietveld Academie in Amsterdam begint ze met schilderen. ,,Maar er stak altijd wel iets uit’’, beschrijft ze. ,,Ik sleepte altijd van alles mee naar huis, en dat kwam ook in die schilderijen. Al snel kwam het besef dat ik ruimtelijk werk maakte, en dat ik beter vanaf de grond kon werken’’, merkt ze droogjes op.

Ze vertelt over moeilijke periodes in haar leven: rond haar 40ste wordt haar man ongeneeslijk ziek en blijft ze alleen achter met hun jonge kinderen. Veel eerder al komt Van Duyl erachter dat haar vader en grootouders fout waren in de oorlog; flínk fout. Grote levensvragen komen op haar af, waardoor ze bij de filosofie terechtkomt.

,,Ik zocht ideeën over hoe te leven, te denken en te doen. Ik ben daarin nog altijd geïnteresseerd. Als ik er wat over zie, dan móét ik het lezen. Je krijgt nieuwe ideeën, die je zelf eerst niet had. Het is als een geschenk.’’

De fascinatie voor de filosofen was er al veel eerder: als jong meisje zag ze op zolder bijzondere boeken van Duitse schrijvers als Kant, Schiller en Goethe. ,,Het waren prachtige boeken, die ik vastpakte en op schoot nam, en die vooral veel vragen opriepen.’’ Later begrijpt ze hoe die boeken tijdens de oorlog in de familie gekomen zijn.

Aan de andere kant relativeert ze al die visies van die filosofen ook. ,,Uiteindelijk moet je het zelf doen en je eigen leven leven.’’ Toch bewondert ze de denkers, ze maakt immers beelden van hen. Al enkele tientallen.

De filosofen zelf zijn niet perfect, ze hebben ook hun karakteristieken en menselijke trekken. Wanneer we bij de sculpturen van Jean-Paul Sartre en Simone de Beauvoir staan: ,,Zij waren een stelletje. Hij stond voor vrijheid. En ze hadden een ‘open huwelijk’. Maar bij De Beauvoir lag de nadruk op verbinding. Daarom werd de relatie voor haar nooit wat zij ervan gehoopt had.’’

Waarom staan veel beelden eigenlijk op een strijkplank? ,,Ik zocht een sokkel van licht materiaal. Gedachten hebben geen gewicht. Ze zijn zó weg. En zo’n strijkplank klap je ook zo in. Maar ik vind een strijkplank ook gewoon mooi.’’

Ze maakte aanvankelijk portretten van de bekende filosofen, als Kant, Hegel en Schopenhauer. ,,Zeg maar ‘de canon’ van de filosofie. Daarna ging ik verder met veelal modernere denkers. Ik koos daarbij vooral voor vrouwen, omdat die lang onzichtbaar bleven of misschien wel genegeerd werden.’’

Vrouwen hebben een andere focus dan mannen, stelt Van Duyl. ,,De Amerikaanse Shulamith Firestone vond bijvoorbeeld dat vrouwen door het krijgen van kinderen onderdrukt werden. Ze pleitte voor een baarmoedermachine, zodat vrouwen zelf niet meer die rol van de voortplanting op zich hoefden te nemen. Zij was indertijd een belangrijke feminist.’’

Van Duyl zette Firestone als langgerekt figuur op een kleurrijk dier. Wat voor beest het precies is, is niet duidelijk. Maar dat het een mannetje is, is wel duidelijk te zien tussen de achterpoten.

,,Helaas had zij zelf een relatie waarin ze werd onderdrukt. Ze had iets met mannen … Later raakte ze ook in de vergetelheid’’, beschrijft Van Duyl beknopt het tragische leven vol tegenstrijdigheden dat ook een denker kan overkomen.

Is een kunstenaar ook niet een soort filosoof? ,,Misschien. Maar als kunstenaar mag ik doen wat ik wil. Het hoeft niet te kloppen. Die vrijheid heb je als kunstenaar. Bij iedere filosoof zocht ik naar een vorm, een gedachte en materiaal, dat hem of haar naar mijn idee het beste kon verbeelden. En misschien zijn ze wel gevormd naar mijn gedachten, en zitten er ook delen van mijzelf in …’’

Aan de achterwand van de tentoonstellingszaal hangt een groot blauw doek, waaraan talloze kleine beelden hangen. Het is een oceaan vol vissen. In een tekst over deze zee schrijft van Duyl onder meer: ‘waar de zeewezens lachen en schreeuwen zonder geluid, / huilen zonder tranen’.

,,Zo stel ik mij dat voor: dat vissen heus wel humor hebben en lachen, maar dat onder water alles stil is. Heel wat anders dan bij ons. Wij mensen hebben zoveel kabaal. We praten en schreeuwen …’’ Wat dat betreft lijkt het doek een tegenhanger van de filosofenbeelden. Tegelijk doet het ook denken aan die vroegere schilderijen, waar van alles uit stak.

,,Het is zo heerlijk om zulke kleine beelden te maken. Ik was bezig met een groot en zwaar beeld: een gezicht met een zon eromheen. En tussendoor maakte ik van een paar stukjes hout even een schol. Toen bedacht ik: ’s ochtends doe ik dat zware werk en ’s middags houd ik het licht.’’