Een afbeelding uit de film waar Els en Karla van Hasselt op staan. Ze werden allebei vermoord in Auschwitz. Foto: Familie Van Hasselt
De Groninger Archieven heeft tientallen films van de Joodse Jakob van Hasselt uit Slochteren gered. De opnames bevatten beelden van zijn dochters Els en Karla, die allebei zijn vermoord in Auschwitz. „Over de kinderen werd niet gesproken.”
Twee jonge kinderen die in de box met elkaar spelen, samen lachend in een kinderwagen zitten of met oma over de boulevard lopen op een zonnige stranddag in het westen van het land. Het zijn de laatste beelden van Els en Karla voordat ze in Auschwitz werden vermoord.
In twee roestige Verkade-blikken lagen decennialang 63 zwaar aangetaste 8mm-films: verzuurd, gekrompen en bijna uit elkaar vallend van ellende. Op het eerste gezicht leek er weinig te redden. Toch maken juist die beelden, ruim tachtig jaar later, een verdwenen wereld zichtbaar: die van een welgesteld en gelukkig Joods gezin met opgroeiende dochters.
Gedeporteerd en vermoord
Het filmen stopt abrupt in 1941. Jakob en zijn vrouw Lies duiken gescheiden van hun kinderen onder. De ouders overleven de oorlog, maar hun dochtertjes worden verraden, met hun grootmoeder naar Auschwitz gedeporteerd en bij aankomst vermoord.
Els werd 9 jaar. Karla werd 6 jaar oud.
Ron van Hasselt uit Groningen. Foto: Jaspar Moulijn
Nooit zo slecht
De films kwamen via familiewegen in het westen van het land in handen van Ron van Hasselt (78) uit Groningen. Hij kreeg de films in december 2024 van een neef. Toen hij de Verkade-blikken opentrok, wist hij niet wat hij zag. „Het stonk een uur in de wind”, vertelt hij. „Sommige van die films waren uit elkaar gevallen. Er leek geen redden aan. Hier moest een expert bij.”
Die expert vond Van Hasselt in René Duursma (55) van de Groninger Archieven. Of hij ook dacht dat er geen redden aan was? „We hadden de films liever veel eerder gehad, want ze zijn erg hard achteruit gegaan in die jaren op zolder”, vertelt hij. „Het was een drama. Zo slecht krijgen we films nooit binnen, maar geen redden aan? Dat denk ik nooit. Ik was wel benieuwd wat we er nog vanaf konden halen.”
Zo kreeg de Groninger Archieven de films in handen. Foto: Groninger Archieven
Hartverscheurend
Maandenlang was Duursma bezig met het redden van de films. Een uiterst moeizaam proces, omdat ze door de tijd waren gekrompen, verzuurd en vervuild met roestdeeltjes. Een deel van het werk moest handmatig gedaan worden, omdat de films anders konden scheuren.
„Het was best pittig, maar ik ben heel tevreden met het eindresultaat”, zegt Duursma trots. Om er meteen bij te zeggen dat hij geraakt werd door het bekijken van de beelden. „Het is een gelukkig gezin. Het doet pijn om ze te zien met zoveel levenslust in de wetenschap hoe ze omgekomen zijn. Dat is hartverscheurend.”
De films waren er heel slecht aan toe. Foto: Groninger Archieven
Taboe
Ron van Hasselt zoekt naar woorden om zijn gevoel te beschrijven toen hij voor het eerst de bewegende beelden zag. „Het was super ontroerend”, vertelt hij. „Ik kende mijn oom en tante goed, want ik studeerde in Amsterdam en kwam daar elke week een warme maaltijd halen. Maar over de kinderen werd niet gesproken, dat was taboe. Ik denk niet dat ze deze films na de oorlog ooit nog bekeken hebben. Er waren ook geen foto’s van de kinderen in het huis.”
Sowieso zijn de foto’s van Els en Karla op de vingers van één hand te tellen, vertelt hij. „En dan zijn er opeens bewegende beelden. Dat maakt het levend. Je ziet meisjes spelen, elkaar jennen. Voor je het weet schiet je in de lach. Dat komt als een mokerslag bij je terug. Het gewone naast het verschrikkelijke is een klap. Het is heel emotioneel.”
De piepjonge Els en Karla op de film van hun vader. Foto: Familie Van Hasselt
Enig bewegend beeld Simon van Hasselt
Tussen de familietaferelen zitten ook opnames van bijeenkomsten van de zes broers Van Hasselt, die jaarlijks een broederdag hielden. In een van die films is ook Simon van Hasselt met zijn gezin te zien. Hij was het laatste hoofd van de Joodse school in de stad en een van de broers. Ook hij werd met zijn vrouw en kinderen in Auschwitz omgebracht.
De film is naar alle waarschijnlijkheid het enige bewegende beeld van hem, zegt Duursma. „Ik ben voor 99,99 procent zeker.”
Simon van Hasselt was hoofd van de Joodse school in Groningen voordat hij met zijn hele gezin werd vermoord in Auschwitz. Foto: Familie Van Hasselt
De gedigitaliseerde beelden zijn nu online te bekijken op filmbankgroningen.nl/filmmakers/jaap-van-hasselt. Niet alleen als historisch document, maar ook als een pijnlijk intiem inkijkje in een gezinsleven dat abrupt werd afgebroken en na maanden werk weer zichtbaar is.
