Verkiezingswinst is geen garantie voor een plek in het college. Raadslid Albert Kuiper vindt dat logisch | opinie

De nieuwe gemeenteraden zijn geïnstalleerd en in veel gemeenten is de verkenningsfase afgerond. Adviezen over mogelijke coalities liggen op tafel en de eerste contouren van nieuwe colleges worden zichtbaar. Intussen klinkt op sommige plekken gemor. Hoe kan het dat partijen met een groot mandaat van de kiezer niet vanzelf aanschuiven in het college? Voor sommigen voelt dat als een afbreuk aan de verkiezingsuitslag.

Het lijkt een logische gedachte: wie wint, moet meedoen. Zo kijken veel inwoners naar verkiezingen. Maar die redenering doet de praktijk tekort. Verkenners en informateurs krijgen meestal de opdracht te onderzoeken welke samenwerking kan leiden tot een werkbare meerderheid. En dan gaat het om meer dan zetelaantallen. Het draait om de vraag of partijen kunnen samenwerken en of die samenwerking standhoudt, niet alleen in goede tijden, maar ook als het moeilijk wordt. De verkiezingsuitslag is dus niet altijd doorslaggevend bij het vormen van een coalitie.

Dat zien we bijvoorbeeld in Stadskanaal. Daar deed de PVV voor het eerst mee aan de gemeenteraadsverkiezingen en werd meteen de grootste partij. Toch staat de partij aan de zijlijn. Voor sommigen voelt dat als een ontkenning van de verkiezingsuitslag. Maar Stadskanaal staat niet op zichzelf. Ook in Midden-Groningen is de uitslag niet één op één vertaald naar deelname aan het college. Daar werd PRO de tweede partij, maar maakt zij geen deel uit van de coalitie. En in Het Hogeland groeide de VVD van één naar drie zetels, maar leidt dat niet tot bestuursdeelname, terwijl dat eerder met minder zetels wel het geval was. Zetelwinst alleen is dus niet doorslaggevend.

Wie iets dieper kijkt, ziet dat zetels slechts één factor zijn. Minstens zo belangrijk is de inhoud: verschillen in standpunten moeten overbrugbaar zijn om samen beleid te maken. Daarnaast telt de bestuursstijl. Er moet vertrouwen zijn dat partijen constructief samenwerken. Het raakt ook aan de vraag of partijen democratisch genomen besluiten respecteren, de rechtsstaat onderschrijven en het politieke debat fatsoenlijk voeren, zowel in als buiten de raadzaal. Ook de interne stabiliteit van partijen speelt een rol. Zonder die basis wordt samenwerking kwetsbaar, hoe groot het electorale mandaat ook is.

Het zijn allesbehalve vrijblijvende afwegingen. Gemeenten staan de komende jaren voor grote uitdagingen, van financiële tekorten rond het ravijnjaar tot de druk op het sociaal domein. Dat vraagt om stabiel bestuur. Een coalitie die voortdurend onder spanning staat, raakt niet alleen de politiek, maar vooral de inwoners.

Tegelijk is kritiek op het buitensluiten van verkiezingswinnaars niet onterecht. Integendeel. Als kiezers het gevoel krijgen dat hun stem er niet toe doet, ligt vervreemding op de loer. Vertrouwen in de politiek is kwetsbaar en vraagt om zorgvuldigheid. Daarom moeten keuzes in de coalitievorming helder worden uitgelegd, met een eerlijk verhaal over inhoud, samenwerking en verantwoordelijkheid.

Maar dat vraagt ook iets van partijen zelf. Verkiezingswinst is geen eindpunt, maar een begin. Het is een uitnodiging om verantwoordelijkheid te nemen, bruggen te slaan en te laten zien dat je niet alleen kunt winnen, maar ook kunt besturen. Wie die bereidheid niet overtuigend toont, kan moeilijk verwachten dat andere partijen vanzelf aansluiten.

De kern is ongemakkelijk, maar onvermijdelijk: de kiezer bepaalt de samenstelling van de raad, niet die van het college. Verkiezingen geven richting, geen kant-en-klare coalitie. Democratie is meer dan het optellen van zetels. Het vraagt om keuzes die leiden tot een werkbaar bestuur op basis van inhoud en vertrouwen. Soms heeft dat tot gevolg dat een winnaar buiten het college blijft.