Tijdens TEFAF, de belangrijkste kunstbeurs ter wereld, op zoek naar de gouden helm uit Assen

Van museumdirecteuren tot particuliere verzamelaars, iedereen met een serieuze belangstelling voor kunst en erfgoed houdt The European Fine Art Foundation (TEFAF) in de gaten. Tijdens wat de belangrijkste kunstbeurs ter wereld heet, wordt dezer dagen in Maastricht volop gehandeld en gediscussieerd.

Verspreid over 273 stands zijn in beurscomplex MECC tot eind deze week zo’n 15.000 voorwerpen te zien. Denk aan schilderijen van oude en moderne meesters, denk aan juwelen en design, denk aan kunst uit Afrika en Oceanië, denk aan boeken en prenten, denk ook aan archeologie.

Niet alleen bezoekers – naar verwachting 50.000, uit alle windstreken – ook grote musea komen graag naar TEFAF. Het Rijksmuseum in Amsterdam maakte vorig week de koop bekend van een terracotta beeld van een neushoorn, Clara, gemaakt door de veelzijdige wetenschapper Petrus Camper (1722 – 1789). De echte neushoorn werd in 18de eeuw door een Groningse familie overal in Europa als bezienswaardigheid getoond.

Het Groninger Museum deed vorig jaar een aanschaf in Maastricht. Via een Franse kunsthandel kocht het een rijk gedecoreerde zonnewijzer die rond 1700 was gemaakt voor een borg van de Groningse familie Alberda. Nog voor de beurs de deuren opende, had het museum de vinger opgestoken.

Zo gaat het vaker, vertelt Will Korner, head of fairs van TEFAF. ,,Handelaren en galeries weten precies wie waar belangstelling voor heeft. Sommige objecten die wij tonen, zijn soms al maanden voor onze beurs bij een klant aangeboden. Maar voor het tot een transactie komt, moet nog veel onderzoek worden gedaan.”

Dat onderzoek wordt voor een belangrijk deel verricht door The Art Loss Register. Dit in Londen gevestigde bedrijf beheert een database met gegevens van meer dan 500.000 objecten die door particulieren, musea en verzekeraars als gestolen of verdwenen zijn aangemeld. Politieorganisatie Interpol heeft een eigen lijst, die telt 50.000 voorwerpen.

,,Alle 15.000 objecten die in Maastricht te zien zijn, zijn door ons gescreend”, vertelt Oliva Whitting bij de beursstand van The Art Loss Register . ,,Wij kijken of ze betrokken zijn geweest bij een recente roof en of er problemen zijn met de herkomst. De chronologie van eigendom, bewaring en locatie moet in orde zijn.”

Voor vijf objecten werd dit jaar vooraf een rode vlag gehesen. Op de precieze details wil Whitting niet ingaan. Wat niet wil zeggen dat onduidelijkheid bij The Art Loss Register per definitie gelijk staat aan criminaliteit.

Vorig jaar werd een schilderij van Gustav Klimt teruggehaald. ,,Omdat het ooit was verkocht door een familie die wegens de Tweede Wereldoorlog moest vluchten”, vertelt Whitting. ,,Daarna is het nog een paar keer van eigenaar veranderd. Het laatst verkopende echtpaar kende die geschiedenis niet. Na gesprekken wordt het schilderij dit jaar alsnog aangeboden.”

Ook de voorwerpen die eind januari uit het Drents Museum zijn geroofd, staan volgens Whitting inmiddels in The Art Loss Register. De toegang tot de database is besloten. ,,Onze informatie kan criminelen doen besluiten om objecten op een andere manier aan te bieden, bijvoorbeeld via handelaren die niet met ons samenwerken. Die zijn er ook.”

De kans dat de helm van Coțofenești en de drie armbanden via reguliere handelaren opduikt acht ze klein. ,,Iedereen weet wat ermee is gebeurd. En ze zijn zo opvallend. Vandaar de angst dat ze vanwege de goudprijs zijn omgesmolten, of dat er andere voorwerpen van zijn gemaakt.”

Ook Korner kan zich niet voorstellen dat het geroofde Dacia-erfgoed opduikt in wat hij noemt the public space. ,, Wij verwachten van iedereen die betrokken is bij TEFAF vooraf grondig onderzoek. Zelfs als het nieuws over het Drents Museum je is ontgaan, ben je daartoe als dealer verplicht. Google-image vertelt meteen wat er aan de hand is.”

Waar Whitting het schilderij van Gustav Klimt noemt als talk of the fair, is Korner enthousiast over het aanbod van The Page Gallery uit Seoul. Zij bieden onder meer Koreaanse objecten aan van koninklijk keramiek uit de 10de en 12de eeuw.

,,Die objecten zijn ooit opgegraven in Noord-Korea, daarna illegaal geëxporteerd naar China en vervolgens teruggegeven aan Zuid-Korea”, vertelt Korner. ,,Met toestemming van de Zuid-Koreaanse regering mag de galerie dit bij ons aanbieden. Alleen aan musea.”

Bezoekers en standhouders denken aan andere dingen, weet de head of fairs. En dat is niet aan wat in Assen is gebeurd of aan de roof die TEFAF zelf meemaakte in 2022. Laat staan aan het beeld van de Groningse neushoorn Clara.

,,Of de verkoop goed is of slecht, de onderwerpen waar het meest over wordt gesproken zijn eten en drinken”, zegt Korner. ,,Die onderwerpen worden op álle evenementen ter wereld het meest besproken.”