De kalender nam in de Maya-maatschappij een centrale plaats in. Het dagelijks leven, de religieuze rituelen, maar ook zaken als oorlogsvoering werden afgestemd op de kalender, die buitengewoon ingewikkeld in elkaar stak, met verschillende op elkaar ingrijpende tijdsystemen.
De kalender nam in de Maya-maatschappij een centrale plaats in. Het dagelijks leven, de religieuze rituelen maar ook zaken als oorlogsvoering werden afgestemd op de kalender, die buitengewoon ingewikkeld in elkaar stak, met verschillende op elkaar ingrijpende tijdsystemen.
Dat die kalender zo ingewikkeld was, komt omdat de tijdssystemen die de Maya's hanteerden enerzijds gebaseerd waren op de groeicyclus van gewassen als maïs, voortplantingscycli en andere seizoensmatige veranderingen in de natuur, maar daarnaast ook op de stand van de sterren, de zon, de planeten en de maan. Het resultaat is een uiterst gecompliceerde combinatie van lineaire en cyclische tijdsconcepten.
Op veel stèles – rechtopstaande gedenkstenen waarop belangrijke gebeurtenissen werden vastgelegd – zijn data nauwkeurig vastgelegd. Daaruit blijkt dat bijvoorbeeld troonsbestijgingen van koningen werden afgestemd op de verschillende kalendercombinaties, net als de rituelen die de heersers uitvoerden om het evenwicht in de kosmos in stand te houden.
Voor de Maya's hing alles met alles samen. Zo weerspiegelde de stand van de hemellichamen de wil van de goden en vormde ze een belangrijke bron van informatie voor het leven op aarde. Uit de stand van de sterren en de planeten konden niet alleen (mythische) gebeurtenissen uit het verleden worden afgelezen, maar ook voorspellingen. De hemel bevatte richtlijnen voor het menselijk handelen.
Zo werd Venus bijvoorbeeld beschouwd als voorbode van oorlog en onheil. In de Dresden-codex (een van de weinige prekoloniale Maya-boeken die bewaard is gebleven) zijn de bewegingen van deze planeet nauwkeurig vastgelegd. Sommige oorlogen tussen stadsstaten zijn waarschijnlijk begonnen op tijdstippen die afgeleid werden uit deze Venus-kalender.
Het startpunt van de lineaire, zogenaamde Lange Telling ligt, omgerekend in onze kalender, op 11 augustus van het jaar 3114 voor Christus. Die dag wordt wel gezien als de scheppingsdatum, maar was eigenlijk meer het begin van een nieuwe kosmische periode, die vooraf werd gegaan door andere kosmische periodes. Een kosmische periode duurde 20 K'atuns (zie hieronder), wat overeenkomt met 144.000 dagen.
Op gedenkstenen werden belangrijke gebeurtenissen vastgelegd. FOTO MARCEL JURIAN DE JONG Marcel Jurian de Jong
Op 21 december 2012 waren er sinds de ‘schepping' 13 periodes van 144.000 dagen verstreken volgens de Lange Telling. Sommige mensen dachten dat daarmee het einde van de wereld zou aanbreken, terwijl anderen het als het begin van een nieuw kosmisch tijdperk beschouwden. Voor de Maya's zelf was de Lange Telling voornamelijk in de klassieke periode van belang. Daarna is hij in onbruik geraakt.
Een kalender die ook tegenwoordig nog door Maya's wordt gebruikt, is de Tzolk'in: een kalender van 260 dagen met 20 dagen met een eigen naam, die gecombineerd worden met 13 getallen. Volgens sommigen is deze ‘heilige' kalender gebaseerd op het zaaien en oogsten van maïs, het belangrijkste gewas van de Maya's. In het hoogland zaten daar namelijk 260 dagen tussen, terwijl in het laagland in diezelfde periode twee keer geoogst kon worden.
De periode van 260 dagen komt ook min of meer overeen met een zwangerschap. De Tzolk'in is hoe dan ook het oudste en belangrijkste tijdsconcept van de Maya's dat doorgaans gecombineerd wordt met de Haab, een zonnekalender van 365 dagen, bestaande uit 18 maanden van 20 dagen, plus een korte maand van 5 ongeluksdagen aan het eind van het jaar.
De mensen die op een van de ongeluksdagen werden geboren, waren gedoemd voor de rest van hun leven. Ook was de geboortedatum van groot belang voor het succesvol doorlopen van de verschillende cycli. Zo konden alleen speciale mensen na hun dood, via de onderwereld naar de hemel opstijgen.
In de klassieke periode leverden de combinaties van de verschillende kalenders allerlei data op, die van belang waren. Zo waren bijvoorbeeld het einde van een kalenderronde (de combinatie van Tzolk'in en Haab, elke 52 jaar) of het einde van een K'atun (20 jaar in de Lange Telling) belangrijke gebeurtenissen, die gepaard gingen met allerlei rituelen, vieringen en/of bouwwerkzaamheden.
