Wist jij dat we de bekende Groninger bakstenen aan kloosters danken? Marjan (47) en Edzard (63): ‘En monniken legden de dijken aan’

Nu is bijna alles verdwenen. Slechts vijf plekken herinneren eraan dat hier ooit een dicht netwerk van kloosters lag. Toch rust Groningen nog altijd op dat verborgen oude fundament. De werkgroep 34 Groninger Kloosters, waar Krol lid van is, wil dat verleden opnieuw onder de aandacht brengen. Ze willen mensen leren over dit stukje verborgen geschiedenis.

Die werkgroep is een samenwerking van Museum Klooster Ter Apel, Kloostermuseum Aduard, Stichting Bezoekerscentrum Klooster Yesse en de Historische Commissie Thesinge.

Vanuit zijn werkkamer kijkt Krol uit op de plek waar tussen 1215 en 1594 het vrouwenklooster Yesse lag. „Het besef dat je op grond staat met zo’n lange voorgeschiedenis, is niet vanzelfsprekend. Maar het is wel zo.”

Tussen 1175 en 1594 stonden in de provincie vierendertig kloosters. „Misschien één meer of minder, maar dit was een van de meest kloosterrijke gebieden van Noordwest‑Europa”, zegt Krol. „De Friese landen, waartoe Groningen toen werd gerekend, lagen vol met kloostercomplexen.” Kloosters waren centra van bestuur, landbouw, zorg, onderwijs en religie. Hun invloed reikte verder dan de muren van het terrein.

„Neem het waterbeheer”, zegt Krol. „Op het Hogeland waren het vaak kloosters die dijken aanlegden en onderhielden. Ze waren voorlopers van de waterschappen, lang voordat die bestonden.” Ook in de bouwgeschiedenis zijn sporen zichtbaar. De kloostermop, de grote roodbruine baksteen, werd eerst door kloosters geproduceerd.

„De vraag kwam uit de kloosters zelf, maar verspreidde zich snel. Veel boerderijen staan nog op fundamenten van kloostermoppen. Dat is een directe link met die tijd.” Zelfs de Rijksuniversiteit Groningen draagt dat verleden mee. De universiteit werd in 1614 gevestigd in het voormalige Minderbroedersklooster aan de Broerstraat en werd mede gefinancierd met opbrengsten van opgeheven kloosters. 

Marjan Brouwer (47), directeur van Museum Klooster Ter Apel, ziet hoe weinig mensen zich bewust zijn van die geschiedenis. „We willen laten zien waar kloosters hebben gestaan en welke rol ze speelden. Als je weet wat er was, kijk je anders naar het landschap.” Volgens haar kozen kloosterlingen hun plek zorgvuldig. Bodem, water en bereikbaarheid bepaalden waar een gemeenschap kon bestaan. Veel boerderijen liggen nog steeds op plekken die ooit bij kloosters hoorden. Monniken ontgonnen moerassen, legden sloten aan en bepaalden zo de structuur van het land. „Het Groninger landschap is niet uit het niets ontstaan”, zegt Krol. „Het is laag voor laag en stapsgewijs opgebouwd.”

In Ter Apel staat het enige klooster dat vrijwel compleet bewaard is gebleven. „Ter Apel was een klein klooster. In Aduard had je pas een groot complex. Daar woonden en werkten honderden mensen”, zegt Brouwer. Kloosters stonden vaak op afgelegen plekken, maar dat betekende niet dat ze afgesloten waren. „Ze hadden politieke en maatschappelijke invloed. Een abt of prior had vaak een huis in de stad, waar werd overlegd.” Volgens Brouwer is het beeld van kloosterlingen als wereldvreemde figuren onjuist. „Ze vervulden nog een belangrijke taak. Ze baden voor de gemeenschap en zorgden voor de ziel van de samenleving. Vergeet niet, dat was in de Middeleeuwen heel belangrijk.”

De werkgroep heeft plannen genoeg. Er wordt gedacht aan het publiceren van (internet)publicaties, kaarten en luchtfoto’s, Brouwer: „We kunnen interviews afnemen met met boeren die soms nog resten boven de grond halen, en we kunnen oude locaties markeren. Als je weet waar je moet kijken, zie je dat de kloosters nooit helemaal zijn verdwenen.”