Van zonnewijzer tot windvaan: in de smidse van Ron Caspers (65) uit Warffum gloeit het verleden op

Boem, boem, boem klinkt het ritmisch in de smidse. Tussen tangen, hamers, aambeelden en ander gereedschap werkt Caspers aan meerdere bijzondere projecten. „Dit is de tijd van windwijzers en zonnewijzers”, zegt de 65‑jarige smid. In zijn werkplaats liggen drie windijzers die gerestaureerd moeten worden en twee zonnewijzers.

De reconstructie van de zonnewijzer van veenborg Welgelegen in Sappemeer is een van die projecten. Het is een van de vijf tuinsieraden die in opdracht van Het Groninger Landschap worden gerestaureerd.

Het gaat om kleine rijksmonumenten: tuinbeelden, sokkels, vazen, de handpomp en als sluitstuk de zonnewijzer. Esmée Ronner van Het Groninger Landschap vertelt dat de borg en de tuin vier jaar geleden grotendeels zijn opgeknapt. „Maar de kleinere, beeldbepalende onderdelen pakken we nu aan.”

Het Groninger Landschap is sinds 2017 eigenaar van Welgelegen, een van de weinige overgebleven veenborgen in Groningen, met een geschiedenis die teruggaat tot zeker 1650. Na 1900 raakte de borg in verval en ontsnapte ternauwernood aan sloop. „Gelukkig is dat voorkomen”, zegt Ronner. De restauratie van de vijf rijksmonumentjes moet voor de zomer klaar zijn.

Wie de smederij van Caspers binnenstapt, gaat terug in de tijd. Een wereld van smeed- en gietijzer, koper, messing, lood, tin, brons en smeedkolen. De smederij dateert uit 1860 en het interieur is nauwelijks veranderd. „Ik heb er bewust weinig aan veranderd. Het oude drijfwerk zit er nog steeds in en machines draaien er nog op”, vertelt Caspers.

Tot eind jaren negentig had hij een smederij in de binnenstad van Groningen, maar die werd te klein. In 1996 kocht hij de smederij in Warffum. De houten deuren zijn vermoedelijk afkomstig van een gesloopte boerderij.

De geur van smeedkolen hangt er altijd. „Ik kan geen afscheid nemen van deze plek. Ik heb wel eens gedacht aan verhuizen naar een grotere loods, maar dat gebeurt niet. Ik ben verknocht aan deze smederij.” Hij wijst op een deur. „Zie je die brandmerken? Die zijn van herenboeren uit de buurt die hier hun brandmerkijzers lieten smeden.”

Dan roept het werk. Caspers pakt een roodgloeiende ijzeren krul uit het vuur en bewerkt die op de veenhamer. Dat is een zware, mechanische smeedhamer die met vaste ritmische slagen metaal vormt.

De vloer trilt mee. „Dat geluid, die trilling, het metaal in het vuur: het verveelt nooit. Ik sta al tientallen jaren aan het vuur en wil nog jaren doorgaan.”

Caspers komt niet uit een smidsfamilie. Hij volgde de Pedagogische Academie, werkte in het onderwijs en rolde min of meer toevallig het ambacht in. Inmiddels is hij een bekende kunstsmid en metaalrestaurator, of zoals de Britten zeggen: artist blacksmith.

Hij maakt en restaureert kunstwerken en replica’s voor kerken, borgen, musea en andere opdrachtgevers. Zijn werkplaats staat vol gereedschappen die hij in veertig jaar verzamelde. „Dingen komen op je pad. Die veenhamer bijvoorbeeld is 150 jaar oud en komt oorspronkelijk uit Noordbroek.”

Op zijn werkbank liggen werktekeningen van de nieuwe zonnewijzer voor Welgelegen. Het originele koperen exemplaar uit de 19e eeuw werd in de jaren tachtig gestolen. Caspers reconstrueert nu een nieuwe, gebaseerd op historische voorbeelden.

„Bij een zonnewijzer die echt moet functioneren, komt het tot op de graad nauwkeurig”, legt hij uit. „De hoofdring wordt opnieuw gesmeed en de pijl komt er onder een hoek van negentig graden doorheen.” Voor het voetstuk gebruikt hij een 18e‑eeuws ontwerp.

In de smederij staat ook een koperen waterpomp van Welgelegen. „Gemaakt door een zeer vaardige koperslager”, zegt Caspers bewonderend. „Je ziet het vakmanschap.”

Er ligt nog een zonnewijzer die gerestaureerd moet worden: een exemplaar dat ooit op borg Dijksterhuis in Pieterburen stond. Toen de borg in 1903 werd afgebroken, werden attributen verkocht. Een boerenfamilie kocht de zonnewijzer en nam hem later mee naar Loenen aan de Vecht. Nazaten schonken hem onlangs aan borg Verhildersum in Leens. „Na bijna honderd jaar keert hij terug naar Groningen”, zegt Caspers. „Van borg naar borg. Zo duiken objecten uit de Groninger geschiedenis soms onverwacht weer op.”

Daarnaast liggen er drie windijzers: van de oude dorpsschool, de eerste Rijks HBS in Groningen en de Martinikerk. „De bekroning van de Martinitoren is meer dan drie meter lang”, vertelt Caspers. „In de haan en de bollen zitten kogelgaten, vermoedelijk uit de Tweede Wereldoorlog.” De spits werd in de jaren zestig aangepast en wordt nu teruggerestaureerd in de stijl van die tijd. „Het was ooit een heel slank spitsje. De krullen die je nu ziet, zijn er in de jaren zestig opgekomen.” Over tien weken moet het werk klaar zijn.

Caspers geniet van de afwisseling. „Het is een combinatie van techniek, geschiedenis, vormgeving, restaureren en nieuw maken. Het mooiste vind ik dat je iets maakt dat functioneert én een verhaal vertelt. Neem zo’n zonnewijzer. Dat is niet alleen een instrument, maar ook een kunstwerk dat hoort bij een bepaalde plek.” Voor Welgelegen geldt dat zeker: de zonnewijzer komt terug op zijn oorspronkelijke locatie. „Het is bijzonder om iets terug te brengen dat verdwenen was.”

Op 13 juni wordt de nieuwe zonnewijzer onthuld. Daarna wachten alweer nieuwe klussen. Caspers moet onder meer hekken maken voor het Noord Nederlands Toneel. „Replica’s van hekken die er ooit stonden. Het werk gaat gewoon door.”