Leek viert vijf eeuwen Nienoord. ‘Zonder de borg had het dorp niet bestaan’

Soms zitten de grootste verhalen juist in de kleinste details. Borg- en museumdirecteur Geert Pruiksma hoeft niet lang na te denken over zijn mooiste vondst voor de jubileumtentoonstelling over vijfhonderd jaar Nienoord. Dat is zonder twijfel dat ene lappendekentje.

Het is gemaakt door borgvrouwe Elske van Panhuys voor haar dochtertje, vermoedelijk niet heel lang voordat ze op tragische wijze verdronk toen ze in 1907 op de terugweg van Groningen naar Nienoord met de koets te water raakte in het Hoendiep bij Hoogkerk.

Het was een drama dat Groningen schokte: pater familias Johan van Panhuys, zijn echtgenote, zoon, schoondochter Elske en een huisknecht kwamen om het leven. Hun dochtertje Anneke en broertje Bram bleven als wees achter.

Dat kinderspreitje is misschien wel het meest ontroerende onderdeel van de jubileumexpositie die Nienoord samenstelde. Het heeft niet voor niks een ereplekje in de tentoonstelling.

„Dan kom je ineens heel dicht bij zo’n bijzondere episode in de geschiedenis”, zegt Pruiksma over het erfstuk dat werd aangedragen door nazaten van de familie. „En wat het voor ons als museum nog eens extra interessant maakt: Elske heeft het genaaid uit lapjes gordijn en andere stoffen uit de borg. Dus we leren ook weer nieuwe dingen over het interieur van Nienoord in die dagen.”

Het is niet de enige bijzondere relikwie dat Nienoord kreeg aangereikt na een bescheiden oproep aan de Leeksters: kom met persoonlijke verhalen, anekdotes en voorwerpen uit de lange historie van borg en landgoed. De rijke oogst benadrukt hoe sterk Leek en omstreken door de eeuwen heen zijn verweven met Nienoord en omgekeerd.

Neem die uit de kluiten gewassen spiegel uit 1900 waarmee een bejaarde dame kwam aanzetten. Onmiskenbaar afkomstig uit de borg, want daar hangt er nog precies net zo een. Maar hoe kwam deze nu precies in bezit van de oma van de inbrengster? En hoe belandde die kroonluchter uit circa 1900 eigenlijk in de familie van een andere inbrenger?

Dat heeft alles te maken met dat tragische ongeval van 1907, reconstrueert Pruiksma. Na de dood van hun ouders en grootouders ontfermde familie in Wassenaar zich over de verweesde kinderen. De kleine Anneke en Bram verlieten de borg en de huisraad werd op boeldagen merendeels verkocht.

Pas veel later zou Bram terugkeren naar Nienoord. Uit die tijd dateert een andere bijzondere vondst: een vetlederen portemonnee met de naam Van Panhuys erin gestanst, dus vermoedelijk zijn persoonlijk eigendom. Het werd aangereikt door een dame uit Oostwold, die wist te vertellen dat een oom het ooit op Nienoord had gevonden.

Dat moet zijn geweest toen de familie tijdelijk in de borg woonde, weet Pruiksma: „Vanwege de enorme woningschaarste na de oorlog verhuurde Van Panhuys de salons in de borg aan families zonder huis.” Niet veel later, in 1950, verkochten Van Panhuys en zijn zus Anneke als laatste particuliere eigenaren Nienoord aan de gemeente Leek.

Maar goed, dat is alleen nog maar de twintigste eeuw. De geschiedenis gaat nog een paar eeuwen verder terug. Nienoord dankt zijn bestaan aan de partriciërsfamilie Van Ewsum. Die kocht al in 1508 het uitgestrekte veengebied tussen Roden en Midwolde om er turf te winnen. Een lucratieve handel, met de bloeiende koopmansstad Groningen naast de deur.

De Van Ewsum vergaarden een fortuin, ook met de sluis- en tolrechten voor de kanalen en wegen die ze lieten aanleggen voor hun turfhandel („als een projectontwikkelaar avant la lettre”, aldus Pruiksma ) en later met de verpachting van de ontgonnen veengronden. Er verrees een steenhuis, eerst als zomerverblijf maar vanaf 1525 nam de familie er permanent haar intrek.

Van Leek was toen nog geen sprake, zegt Pruiksma. „Dat groeide pas langzaam rondom het haventje dat werd gegraven voor het transport van de turf naar de stad.” Met de bedrijvigheid daar groeide ook het aantal mensen dat er rondom domicilie koos.

Anno 2025 heeft Leek zijn ooit veel grotere buur Midwolde royaal overvleugeld, met tegenwoordig 11.000 inwoners. Maar voordat de Van Ewsums er vanuit Middelstum neerstreken, was er niets: slechts de zandweg tussen Roden en Midwolde. „Zonder Nienoord had Leek niet bestaan.”

De borg en landgoed ademen ook nu nog altijd die vijf eeuwen geschiedenis en in het feestprogramma voor het jubileum klinkt die historie volop door. Kunsthistoricus Pruiksma zwaait sinds 2015 de scepter over de borg en het in 1958 geopende Nationale Rijtuigmuseum in het voormalige koetshuis. Met hetzelfde aanstekelijke enthousiasme als waarmee hij in het KRO-NCRV televisieprogramma BinnensteBuiten vertelt over bijzondere kunst in de openbare ruimte.

Alleen al over ‘zijn’ rijtuigenmuseum kan Pruiksma uren vertellen. „Onze rijtuigcollectie is de grootste van Nederland en één van de grootste van Europa. In totaal staan hier 250 rijtuigen, van hooiwagen tot Oranjekoets. Het oudste gaat terug tot 1680. Daarnaast zijn er vijftig sleden en duizenden historische attributen, van zadels tot zwepen. Dat is niet voor niks erkend als collectie van nationaal belang.”

Historie en paarden staan dan ook in de hoofdrol op het programma voor komend jubileumweekend (zie inzetkader). Maar op Nienoord draait het allang niet meer alleen om de erfenis van de opeenvolgende borgheren. Op het landgoed zijn inmiddels twintig organisaties actief rond de borg.

De oudste is het Familiepark, waarvoor de basis al begin vorig eeuw werd gelegd toen Stadjers massaal per stoomboot over kwamen voor een dagje uit. En, vaste prik: om zich te vergapen aan de illustere Schelpengrot. Die is volgens de overlevering gemaakt door een meisje uit Leek dat werd betrapt in de schatkamer van de borg. De heethoofdige borgheer zou haar voor straf hebben opgesloten tot ze alle muren had beplakt met schelpen.

Maar Nienoord is zoveel meer dan de borg. Er is óók een uitgestrekt natuurgebied. En een Landgoedboerderij Oosterheerdt waar oude landbouwtradities in ere worden gehouden. Er is een Zwemkasteel, een Pannenkoekenburcht en een Landgoedcamping.

En er is het openluchttheater Podium Nienoord met elke zomer een vol programma. Deze zondag staat er een coverband op de planken, verderop in het seizoen zijn onder meer de Sven Hammond Big Band met tv-presentator Matthijs van Nieuwkerk (9 augustus) en Douwe Bob (23 augustus) geboekt.