Help mee met ontrafelen van middeleeuws mysterie in Groningen: ‘Archief Van Ewsums voelt als tijdreizen’

Groningen, 1893. Archivaris Johan Adriaan Feith schuifelt behoedzaam door het schemerdonker op de zolder van het stadhuis. De muffe geur van papier uit vervlogen tijden vult de ruimte. Dan stuit hij op iets vreemds: een zware, houten kist, verborgen onder een dikke laag stof en spinrag.

Met ingehouden adem wrikt Feith het deksel open. In de kist ligt een verstilde wereld: vergeelde perkamenten, sierlijk beschreven oorkonden, persoonlijke brieven vol geheimen, juridische akten die ooit macht en bezit bepaalden. Dit is de nalatenschap van de invloedrijke familie Van Ewsum, ooit misschien wel de machtigste van de Ommelanden.

„Voor Feith was dit de vondst van zijn leven”, zegt publieksadviseur Bas van der Heide (26) van de Groninger Archieven. „Dit archief is ongewoon veelzijdig. Het bevat zakelijke en militaire correspondentie, maar ook verrassend intieme documenten. We weten bijvoorbeeld dat de Van Ewsums geïnteresseerd waren in poëzie en dat Johan van Ewsum zich bezighield met valkerij. We hebben zelfs houten sjablonen gevonden waarmee hij de kapjes voor zijn valken maakte.” Kortom: historisch goud.

De documenten en objecten dateren grotendeels uit de 16de eeuw, met een zwaartepunt rond 1530-1570, en lopen door tot in de 17de eeuw. Al dat materiaal was nooit goed doorzoekbaar vanwege de oude handschriften en het archaïsche taalgebruik.

De Groninger Archieven willen dit erfgoed nu ontsluiten met behulp van AI-software Transkribus. „Het met de hand uittikken van documenten, zoals in ons vorige project Open het Stadsbestuur, is enorm arbeidsintensief”, legt Van der Heide uit. „Met Transkribus kunnen we oude teksten automatisch laten transcriberen. Maar foutloos is het niet – verre van. Daarom hebben we vrijwilligers nodig om de teksten te controleren en zo nodig te corrigeren.”

Samen brengen zij het verleden tot leven, hoopt projectleider Wendy Kolkert (29) van Tijdcapsule Van Ewsum. „Archiefonderzoek voelt een beetje als tijdreizen”, zegt ze. „Je kijkt als het ware door de ogen van mensen uit de 16de of 17de eeuw. Je ziet hun handschrift, leest hun emoties, bladert door papieren die zij ooit in handen hebben gehad. Dat alles maakt het heel bijzonder.”

Bovendien zijn er echte raadsels op te lossen. Kolkert: „Er zijn verschillende geheimschriften gevonden in het archief. Van één daarvan hebben we de sleutel, van andere nog niet. Ze duiken vooral op in militaire correspondentie, waar ze dienden om tactische informatie verborgen te houden – zo effectief dat sommige tot op heden niet ontcijferd zijn.”

Voor het transcriberen zijn zo’n dertig vrijwilligers nodig. „Bij een vorig project meldden zich zelfs deelnemers uit Overijssel en Gelderland”, zegt Kolkert. „Veel mensen vinden het prachtig om op deze manier actief bij te dragen aan de geschiedschrijving.” Van der Heide benadrukt het belang van nauwkeurigheid: „Sommige archieven publiceren AI-transcripties zonder correctie, maar wij streven naar de hoogst mogelijke kwaliteit. Niet alleen voor dit project, maar ook om Transkribus te verbeteren voor toekomstig onderzoek.”

De Groninger Archieven werken voor dit project samen met het Drents Archief, borg Nienoord in Leek en Havezate Mensinge in Roden, die zeer geïnteresseerd zijn in het gebruik van de resultaten voor toekomstige tentoonstellingen en activiteiten.

„De familie Van Ewsum had niet alleen veel bezit in Groningen, maar ook in Drenthe en elders”, legt Van der Heide uit. „Mensinge was ooit hun eigendom en Nienoord is zelfs door de familie gebouwd.”

De familie speelde een belangrijke rol in de politieke en bestuurlijke netwerken van die tijd. „Johan van Ewsum was in 1555 zelfs bij de troonsafstand van Karel V in Brussel”, weet Van der Heide. „Daar kwamen de edelen uit het hele gebied waar Karel V over heerste. Dat was natuurlijk belangrijk, want zo’n heerser kon niet overal tegelijk zijn. Hij had overal mannetjes nodig die voor hem de honneurs waarnamen – en die kregen daar allemaal geld voor. Johan ontving bovendien een heel mooie oorkonde die we in het archief hebben teruggevonden.”

Maar de rijkdom van de familie duurde niet eeuwig. In de late 16de eeuw raakten de Van Ewsums in financiële problemen na een mislukte investering in de zouthandel. Ze moesten hun bezittingen verkopen en verloren een deel van hun politieke macht. De stad Groningen greep haar kans en confisqueerde niet alleen allerlei eigendommen, maar ook het familiearchief.

De kist met documenten belandde op de zolder van het raad- en wijnhuis, de voorloper van het huidige stadhuis. Toen het gebouw in 1775 werd gesloopt, verhuisde de kist mee. Die bleef vervolgens ruim een eeuw verborgen, tot de herontdekking door Feith in 1893.

Het project Tijdcapsule Van Ewsum loopt anderhalf jaar, maar de impact ervan zal veel langer voelbaar zijn. De bedoeling is dat het archief volledig doorzoekbaar wordt. Kolkert: „Dan kunnen niet alleen historici, maar ook amateuronderzoekers en wellicht genealogen ermee werken.”

En wie weet? Misschien wacht ergens in de stapels papier nog een onverwachte verrassing. „Er zit bladmuziek in het archief”, zegt Van der Heide. „Een wild idee is dat die muziek wordt uitgevoerd bij de viering van 500 jaar Nienoord, in juli.”

De reconstructie wordt dan nog wel een uitdaging, want er ontbreekt een muzieksleutel. Van der Heide: „Maar hoe bijzonder zou het zijn om muziek te horen die eeuwen geleden in de borg werd gespeeld?”