Het Stadspark in Groningen is al 100 jaar geliefd en onbegrepen, en dat is best logisch

Loop in het Stadspark een paar keer een willekeurig pad in en de kans is groot dat je het overzicht verliest. Paden lopen van niets naar nergens, delen sluiten niet op elkaar aan en nergens voelt het park helemaal af.

Het Stadspark doet het nooit goed, vat cultuurhistorisch onderzoeker Marinke Steenhuis (55) van SteenhuisMeurs uit Paterswolde het samen. De oorzaak ligt niet in een fout ontwerp, maar in iets groters: een heel parksysteem dat nooit is afgemaakt. En talloze ontwerpen die niet of half zijn uitgevoerd, en waar van alles is bijgebouwd.

De verklaring ligt meer dan een eeuw terug. De stad groeit snel, de leefomstandigheden zijn slecht en invloedrijke Groningers zoeken naar manieren daar iets tegenover te zetten. Historicus Marieke Dwarswaard (29) uit de stad, die promoveerde op de familie Scholten, wijst op internationale ideeën die dan opkomen: groenere en gezondere steden, met ruimte voor ontspanning.

De meeste mensen kennen industrieel Jan Evert Scholten (1849-1918) als de man die met zijn portemonnee het Stadspark mogelijk maakte. Maar de geestelijk vader was directeur gemeentewerken Jan Anthony Mulock Houwer (1857-1933). Hij had de visie, bedacht het grotere parksysteem, koppelde landschap aan stadsuitbreiding en trok aan de gemeentelijke touwtjes.

De rijke man kreeg het monument. De visionair die zijn tijd ver vooruit was kennen veel minder mensen. Hij moet het doen met een laan in het park waarvan vrijwel niemand de naam kent. Hij had weliswaar een kunstwerk, maar dat werd vernield en ligt nu op de gemeentewerf.

Mulock Houwer maakte tenminste de opening en het succes nog mee, Scholten overleed al tijdens de aanleg van het park.

Het park dat Scholten en Mulock Houwer bedachten was er een om te flaneren. Zien en gezien worden, wandelend in het groen. „Je vloog vroeger niet met een charter naar Mallorca, het Stadspark was je uitje”, vertelt Steenhuis.

Maar het was niet alleen filantropie. Scholten had duidelijke eigen belangen. Zijn liefde voor paardensport leidde tot de aanleg van een drafbaan. Het park was dus vanaf het begin een combinatie van idealisme en eigenbelang. „Als Scholten zijn drafbaan niet had gekregen, weet ik niet of we nu wel een Stadspark hadden gehad”, zegt Steenhuis met een lach. Het park werd overigens aangelegd als groots werkverschaffingsproject.

Het idee voor het park was opvallend ambitieus voor een stad als Groningen. Mulock Houwer keek naar Bremen, Wenen en andere steden waar groen onderdeel werd van stadsplanning. Het Stadspark moest geen los park worden, maar onderdeel van een netwerk van groene verbindingen tot ver buiten de stad. Terwijl veel Nederlandse steden nog nauwelijks nadachten over grote parkstructuren, lag er in Groningen al een plan dat natuur, recreatie en stadsuitbreiding met elkaar moest verbinden.

Dat daar nauwelijks bij wordt stilgestaan, vindt Steenhuis veelzeggend. „We zijn veel te bescheiden geworden”, zegt ze. „Het Stadspark is bovendien al 106 jaar oud, want het was klaar in 1920.” De drafbaan opende in 1922 en het is het paviljoen dat opende op 19 mei 1926, precies 100 jaar geleden. „Dat het park ouder is, is historisch belangrijk omdat Groningen toen al vooruitstrevend was.”

Het grotere parksysteem dat Mulock Houwer had bedacht, kwam er nooit volledig. Wat overbleef was een groot en ambitieus Stadspark, maar niet met de oorspronkelijk bedachte samenhang. „Daarom voelt dit deel ook zo raar”, zegt Steenhuis op een bankje in een naoorlogs deel van het park. Het deel ten noorden van de Concourslaan en de grote vijver werd flink uitgebreid.

Dat bankje is overigens nagenoeg weggezakt in de grond. „Dit is de slechtste ondergrond in de hele omgeving”, vertelt Steenhuis grijnzend. „Dat is ook de reden dat het een park werd. Het is niet geschikt voor landbouw of woningbouw.” Ze illustreert het met een voorbeeld van landschapsarchitect Leonard Springer. „Hij heeft heuvels laten aanleggen van zes meter hoog. Zie je die ergens om je heen? Die zijn ook allemaal weggezakt.”

Het oorspronkelijke ontwerp van Springer was zorgvuldig opgebouwd, met zichtlijnen, paden en beplanting die op elkaar aansloten. Het is het deel rondom de drafbaan, Springervijver en het paviljoen: een groen monument. Maar in 100 jaar kan veel veranderen en zeker ook het karakter van het park. Er kwamen volkstuinen, sportvelden, een camping, kinderboerderij en allerlei evenementen, zoals het concert van The Rolling Stones. Het park werd een recreatiegebied voor een breed publiek.

Dat er iets niet klopt, is geen verbeelding, erkent Sofia Dupon (34). Ze werkt als adviseur groen erfgoed voor de gemeente en zegt dat delen van het park niet lekker op elkaar aansluiten door al die veranderingen en niet volledig uitgevoerde ontwerpen. „Iedereen voelt het”, zegt ze. „Als een fiets met ovalen wielen: het werkt, maar het is anders bedacht. Maar het hoort wel bij het verhaal van het park.”

Naast het ontwerp speelt de ligging van het Stadspark een belangrijke rol. Het lag oorspronkelijk ver buiten de stad, omringd door weilanden. Naarmate de stad groeide en wijken rondom het groen verrezen, werd het park meer opgenomen in de stad. Maar aan de noordkant is een bedrijventerrein en busbaan een harde barrière.

Het park voelt voor Stadjers die er niet naast wonen al gauw verder weg dan het is. Het is een van de grootste problemen van het park, zegt Dupon. „Het park is nog te weinig een vanzelfsprekende plek om naartoe te gaan.” De gemeente probeert daar verandering in te brengen, onder andere door weer zwemmen in de grote vijver toe te staan.

Het Stadspark is altijd een beetje aan de rand van de stad blijven hangen, zegt Steenhuis. Zij en Dupon verwachten dat dit pas zal veranderen met de bouw van duizenden woningen op de Suikerzijde, omdat het park voor hen relatief dichtbij wordt. „We willen dat het een plek is waar je écht wilt zijn en dat is het nu niet.” Al denkt Steenhuis dat er ook wel iets meer nodig is: ook vanuit de Peizerweg en het zuiden moet het park toegankelijker worden.

Wie vandaag door het Stadspark loopt, ziet de restanten van al die verschillende ideeën. Een zorgvuldig ontworpen wandelpark, een recreatiegebied, een plek voor sport en evenementen. En alles ligt door elkaar heen. Dat maakt het soms verwarrend. Maar volgens Steenhuis is dat ook de sleutel om het te begrijpen.

Het oorspronkelijke ontwerp van Leonard Springer is nog zichtbaar, maar de door hem ooit bedachte lange zichtlijnen eindigen vandaag de dag op asfalt, hekken of sportvelden. Het Stadspark is geen afgerond ontwerp, maar een plek waar generaties aan hebben toegevoegd, aangepast en veranderd. En dat proces gaat nog altijd door.

Misschien is dat wel de kern van het Stadspark. Het werd nooit het centrale park dat Groningen voor ogen had, maar toch ligt het er nog: geliefd en gebruikt, maar ook een beetje ongrijpbaar. Alsof de stad al 100 jaar probeert het park af te maken, zonder precies te weten hoe.