Hoe voorkom je een nieuwe toeslagenaffaire? 'Met data kun je onbewuste vooroordelen blootleggen'

Tegenwoordig draait alles om data, ook in de controle van belastingen, toeslagen en uitkeringen. Het gaat over leeftijden, vermogen, postcode of burgerlijke staat. Data die neutraal lijkt, maar de praktijk is anders. Algoritmes kunnen onbewuste vooroordelen blootleggen, weet Eikenaar, waardoor bepaalde groepen mensen ineens onder een vergrootglas staan. Het toeslagenschandaal is daar het grootste voorbeeld van.

De wethouder wil dat koste wat kost voorkomen in Groningen. Daarom heeft de gemeente het eigen datagebruik onder de loep genomen. “Want het kan goed misgaan”, realiseert hij. Groningen kijkt in de controle van mensen met een uitkering daarom alleen nog maar naar harde en noodzakelijke feiten: wat is iemands vermogen, welke toeslagen krijgt-ie en welke vrijstellingen zijn er?

Groningen heeft voor de controle op het datagebruik een speciale ethische commissie in het leven geroepen. Herman Veluwenkamp, vice-voorzitter van de commissie en onderzoeker op het gebied van ethiek en kunstmatige intelligentie, houdt de boel scherp in de gaten. „Met impliciete aannames kun je bepaalde groepen er toch eerder uitfilteren,” waarschuwt hij. In de commissie zit ook een slachtoffer van de toeslagenaffaire als ervaringsdeskundige.

Veluwenkamp deelt een voorbeeld uit de stad: het afgelopen jaar kwamen uit de data twee keer zoveel meldingen binnen over mensen met een te hoog vermogen. Groningen telt 9000 uitkeringsgerechtigden en ineens waren er niet 300 meldingen zoals een jaar eerder, maar 700. „Maar dat zegt nog niks,” voegt Veluwenkamp eraan toe. Het vermogen kan hoger zijn door bijvoorbeeld een vergoeding voor aardbevingsschade of energietoeslag.

Door de data door een filter te halen, waardoor dit soort zaken worden weggestreept, blijven er uiteindelijk 42 gevallen over. Deze mensen worden handmatig gecontroleerd. „Er bleek maar bij een heel klein deel sprake van kwade opzet,” zegt Eikenaar. Dus van de 700 meldingen waren er maar een paar echt verdacht. De rest kan rustig ademhalen en wordt door de gemeente niet lastiggevallen.

Eikenaar benadrukt dat Groningen een ander mensbeeld heeft dan de Belastingdienst had in het toeslagenschandaal. „Wij gaan ervan uit dat mensen niet frauderen,” zegt hij. “De meeste mensen doen dat ook niet. Als er iets misgaat, komt dat vaak door ingewikkelde regels of grijze gebieden.”

In plaats van mensen aan de schandpaal te nagelen, zet Groningen in op preventie. „Keihard terugvorderen en mensen de schuldsanering in sturen helpt niemand,” zegt Eikenaar stellig. Is hij niet bang is dat mensen juist van deze opstelling profiteren? „Als we fraude ontdekken, laten we het er natuurlijk niet bij zitten. Maar we gaan er vanuit dat mensen te goeder trouw zijn.”