Helpt vorst bij het omleggen van invasieve waterplanten?

De grote waternavel is een plaag. De plant, oorspronkelijk afkomstig uit Noord- en Zuid-Amerika, verdrijft inheemse plantjes uit vijvers, kanalen en meren. Deze winter is de waternavel stevig geplaagd in de Nederlandse wateren door vorst. De bovengrondse plantendelen sterven dan af. Op verschillende plekken, waaronder bij Beilen, kon je afgelopen weken de drab van de dode waternavel zien liggen.

De bestrijding van de grote waternavel kost waterschappen en provincies elk jaar meer geld. Er gaan inmiddels tonnen naartoe om de plant voortdurend weg te maaien. Daarmee is de hoop dat de exoot uitgeput raakt en niet meer terugkomt. De realiteit is echter dat de plant in steeds meer wateren opduikt.

Maar als de plant niet tegen vorst kan, is een strenge wintermaand zoals afgelopen januari dan geen zegen voor deze waterschappen? Kunnen ze daar niet optimaler gebruik van maken in de bestrijding?

Dat vraagt ook de provincie Groningen zich af. Die organisatie heeft de waterschappen Hunze en Aa’s en Noorderzijlvest gevraagd om uit te zoeken of deze korte vorstperiode al merkbare schade aan de exoten heeft aangericht.

Exotendeskundige Jan Reinders helpt gemeenten, provincies en waterschappen bij het aanpakken van invasieve exoten. Vorst gebruiken tegen soorten als de waternavel is één van zijn adviezen.

„De vorst kan helpen. Maar dan moet je de oever waarin de waternavel groeit helemaal kaal maaien als er vorst op komst is. Vervolgens moet je het waterpeil verlagen en moet het een tijdje stevig vriezen. Alleen op die manier vriezen ook de wortels kapot die tot wel 30 centimeter onder de waterlijn kunnen zitten.”

Dat vraagt dus om actie van overheden als stevige vorst in aantocht is. Ondanks de dode waternavelplantjes die afgelopen weken bij Beilen op het water dreven, is de exoot daar zeker niet uitgeroeid.

Vorstbestrijding is ook niet overal toepasbaar, zegt Reinders. „Als de plant tussen dikke rietkragen zit, of achter de beschoeiing, is het heel moeilijk om de grote waternavel volledig weg te halen.”

Volgens Floron, de organisatie die landelijk onderzoek naar planten coördineert, kan vrieskou een stevige tik uitdelen aan meerdere invasieve exoten, met name als ze tegen de oever of aan het wateroppervlak groeien. „Watersla en waterhyacint gaan meestal al dood beneden de 5 graden of na een kort moment van nachtvorst”, zegt plantenonderzoeker Baudewijn Odé.

„Bij de waterteunisbloem en de grote waternavel verwachten we wel effect, maar er zitten fragmenten van die planten in dieper water of in de modder. Die overleven een vorstperiode.”

De provincie Groningen laat weten dat het vorst ‘als een natuurlijke bondgenoot’ ziet voor de bestrijding van invasieve exoten. „Maar de wisselvalligheid van Nederlandse winters maakt het lastig om daar gericht op te sturen”, zegt woordvoerder Joyce Dekker. „De recente vorstperiode heeft vermoedelijk wel effect gehad op soorten als de grote waternavel, al heeft de sneeuw in de eerste koude week waarschijnlijk een isolerende werking gehad waardoor de schade beperkt kan zijn gebleven.”

Invasieve waterplantenbestrijding kost de provincie Drenthe jaarlijks 350.000 euro. Maar vorst gebruikt de organisatie niet voor bestrijding, vertelt woordvoerder Jan van der Veen. „Om de wortels te doden, moet het waterpeil verlaagd worden. Vaak veroorzaakt dit soort maatregelen meer schade of overlast dan het oplevert.”

Dat vreest ook het waterschap Hunze en Aa’s. „Het waterpeil staat in de winter al lager. Dit nog verder verlagen, brengt problemen met zich mee, zoals het risico van instabiele keringen.” Het kort maaien van de slootkanten zou bovendien niet passen bij het biodiversiteitsbeleid van het waterschap.

Ook het waterschap Hunze en Aa’s neemt dus geen extra maatregelen tegen exoten tijdens de vorst. Het schap was vorig jaar 270.000 euro kwijt aan de bestrijding van waterexoten, met name de grote waternavel.

Volgens ecoloog Ivon Benus van Noorderzijlvest is de vorst dit jaar nog veel te mild om effect te hebben op de grote waternavel. „Het valt wel mee dat deze stevig is geplaagd. De wortels zitten diep en daarvoor is stengere vorst nodig en geen sneeuw, wat de planten toedekt.”

Belangrijker dan vorst benutten, is het volgens Benus dat overheden gezamenlijke optreden tegen de exoot. „Het werkt niet als grote waternavel in de ene watergang wel goed onder controle wordt gehouden, maar in aangrenzend water van een andere beheerder niet. Dan kan het z’n vrije gang gaan en is het dweilen met de kraan open.”

Leuk weetje tot slot: vorst is soms ook buiten de winter een manier om exoten te bestrijden. De provincie Groningen doet in samenwerking met het Groninger Landschap en Weed Free Service een proef in het Zuidlaardermeergebied. Daar is de waterteunisbloem in oktober behandeld met droogijs van -80 graden. De effecten daarvan worden komend jaar tijdens de groeiperiode verwacht.