Joodse onderduiker in pastorie van Zweeloo pas 16 jaar na vergiftiging gevonden. Dominee bracht man om uit vrees voor verraad, zo staat in nieuw boek over dorpshistorie

Wat een drama moet zich in de koude januaridagen van 1943 hebben afgespeeld in de pastorie van de hervormde kerk in Zweeloo. De Joodse onderduiker Abraham Emanuel Arbeid kon zijn benarde situatie niet meer aan en dreigde zijn schuilplaats te verlaten, om zichzelf aan te geven bij de Duitsers.

Dominee Pijpers werd steeds radelozer, temeer omdat de onderduiker verkondigde alle illegale activiteiten waarvan hij weet had op te zullen biechten. De hele verzetsorganisatie zou daarmee in gevaar komen.

Ten einde raad besloot de dominee hem te vergiftigen. Twee dagen lang diende hij samen met zijn vrouw de onderduiker gif toe. Het stoffelijk overschot werd begraven onder de kolenbergplaats in de schuur van de pastorie.

Tenminste, daar werden de resten gevonden. Pas 16 jaar later, in 1959. Door toeval ook nog eens, bij de afbraak van de pastorie.

De dominee was in hetzelfde jaar van de vergiftiging vertrokken uit Zweeloo. Ten tijde van de ontdekking woonde hij op Curaçao. Toen hij aan de tand werd gevoeld over de vergiftiging, nam hij de volledige verantwoordelijkheid op zich. Historicus Marcel Zantingh, auteur van het hoofdstuk over de oorlog in Zweeloo, is er vrijwel zeker van dat de dominee hulp van buitenaf heeft gehad. Anderen heeft hij echter niet willen meeslepen in het ombrengen van de onderduiker.

De zaak werd uiteindelijk geseponeerd. Naar het oordeel van de procureur-generaal was sprake geweest van een onhoudbare situatie. Hij haalde aan dat de dominee en zijn vrouw al die jaren met de herinnering aan hun daad hadden rondgelopen. Daarover moest niet lichtzinnig gedacht worden.

De droevige geschiedenis van Abraham Arbeid is slechts een van de vele verhalen in het fraai vormgegeven boek Sweel en de Zweelers, dat in oktober verschijnt. Want er valt volgens samenstellers Rein Tromp en Roelof Schuiling nog zo veel meer te vertellen over de historie van de oude gemeente Zweeloo. Met een groep van achttien personen is vier jaar lang gewerkt aan het boek.

Want is de buitenwereld wel doordrongen van de vele prehistorische vondsten die er zijn gedaan in en om Zweeloo? Goed, algemeen bekend zijn de prachtige sieraden van de Prinses van Zweeloo die in 1952 zijn opgegraven. ,,Maar wat te denken van krijgersgraven uit de 5e tot de vroege 7e eeuw’’, zegt Tromp. ,,Waaronder een graf dat bekend staat als dat van de ‘strieder van Aalden’. Daarin zijn de meeste wapens gevonden, waaronder zwaarden en een grote smeedijzeren schildknop. Precies zulke graven zijn ook aangetroffen in Engeland. Zijn het Saksische strijders geweest die het op Nederland en Engeland hadden gemunt? Het is jammer dat dit verband nooit goed is onderzocht.’’

Bijlen, hamers, speerpunten; boeren hebben talrijke vondsten gedaan bij het ploegen en het rooien van de aardappels. ,,Lang niet alles is gedocumenteerd. Er staat nog best wat uit de prehistorie gewoon bij mensen thuis op de vensterbank of nachtkastje’’, weet Schuiling.

Het beroemde café Perkaan in Wezup, de opkomst van het verenigingsleven, de oprichting van de melkfabriek, de vestiging van de Boerenleenbank, schilders als Max Liebermann en Vincent van Gogh die naar het dorp kwamen, Sweelpop; het komt allemaal voorbij.

Opmerkelijk is de verschuiving van de middenstand. Vroeger was de Kruisstraat in Zweeloo het winkelhart, met onder meer supermarkt, verfwinkel, slagerij, groenteboer, bruin- en witgoedzaak en een winkel voor huishoudelijke artikelen. En niet te vergeten de schoenmakerij van Berend Ziengs, waaruit later de keten Scapino is ontstaan.

Van de vroegere winkelstraat is niets meer over. De Aelderstraat in Aalden, waarmee Zweeloo langzaam vergroeide, nam die rol over.