Portret van prof. dr. H. Freudenthal (1905-1990), hoogleraar theoretische en toegepaste wiskunde aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Foto: L.H. Hofland / collectie Het Utrechts Archief
Grote paniek, maar ook feest. Dat was 5 september 1944, de dag die we nu kennen als ‘Dolle Dinsdag’. In het zuiden van Nederland stond de bevrijding voor de deur. Onze regio moest daar nog maanden op wachten. Het nepnieuws over de geallieerde opmars zorgde voor chaotische taferelen.
‘Geruchten gisterenavond: Kortrijk en Charleroi. Vanavond Namen, 12 uur Luik, 3 uur Maastricht, 4 uur Roermond, 6 uur Eindhoven, 9 uur Sittard. De heele dag massa’s Duitsche auto’s naar het Noorden. Roode Kruis-auto’s gevuld met officiersbagage. Algemeen zenuwachtigheid. De arische arbeiders verlaten geleidelijk het terrein.’
Op 4 september 1944 noteert wiskundige en dichter Hans Freudenthal deze woorden in het dagboek dat hij bijhoudt. Freudenthal is geboren in Duitsland en werkt als universitair docent wiskunde. Hij woont met zijn vrouw Suus en hun vier kinderen in Amsterdam. Freudenthal is van Joodse afkomst, zijn vrouw Suus is dat niet. De gemengd gehuwde Joden worden in het begin van de oorlog met rust gelaten.
Freudenthal komt in werkkamp Havelte terecht
In de loop van de oorlog moeten alle mannen die kunnen werken zich melden voor gedwongen arbeidsinzet. In maart 1944 krijgt ook Freudenthal een oproep. Hij moet zich melden bij de Centrale Arbeidsdienst in Meppel. Zijn bestemming: het werkkamp voor gemend gehuwde Joden in Havelte, waar de tewerkgestelden moeten helpen bij de aanleg van een vliegveld.
Gedurende zijn hele verblijf houdt Freudenthal een dagboek bij. Zo beschrijft hij ook het einde van het kamp. Dat komt op Dolle Dinsdag, 5 september 1944. Een gebeurtenis die ook van grote invloed was op Noord-Nederland:
‘Bepakt. Vannacht luchtalarm. In de schuilkelder geweest. Was eigenlijk niet van plan te vertrekken. Wilde eerst bij den dokter telefoneeren. Maar Mossel stak mij een hart onder de riem, en toen vertrok ik zelfs zonder getelefoneerd te hebben. Onderweg een auto opgepikt, waar al drie vluchtenden zaten en nog een bij kwam. Onderweg was mij gezegd, dat er geen treinen gingen. Bleek op het station niet waar te zijn. Tot vertrek op WC gezeten. 9.15 met Friesche trein vertrokken. Vertrek uit Zwolle pas 12.35.’
‘Het uur van de bevrijding heeft geslagen’
Wat gaat aan deze chaos vooraf? Op de avond van 4 september 1945 spreekt minister-president Gerbrandy via de radio opgetogen het Nederlandse volk toe:
‘Nu de geallieerde legers op onweerstaanbare wijze de Nederlandsche grenzen overschreden hebben, ben ik er van overtuigd dat gij hen een hartelijke en waardige ontvangst zult bereiden, welke zij verdienen als bevrijders van ons land en de vernietiging van den tiran. Het uur van de bevrijding heeft geslagen.’
Een groot volksfeest breekt uit, maar zoals we inmiddels maar al te goed weten was Gerbrandy voorbarig. Nepnieuws, ver voordat we die term kenden. De geallieerde legers zijn weliswaar bezig met een razendsnelle opmars vanuit België, maar bij de Nederlandse grens houden de troepen halt. Ook Duitsers en Duitsgezinden zijn volledig van slag. NSB’ers slaan massaal op de vlucht, met duizenden wijken ze uit naar de Lüneburger Heide in Duitsland.
Chaos in Kamp Westerbork
In veel gevallen loopt de vluchtroute via Kamp Westerbork. Het is een van de zovele ironische voorbeelden van de oorlog: in het kamp waar Roma, Sinti en Joden in afwachting zijn van hun een gruwelijke lot, komen ineens enkele duizenden NSB’ers aan. Sommigen per trein, anderen met de koffers achterin de auto of per fiets of paardenkar.
Het zorgt voor chaotische taferelen in het kamp en op 10 september worden de vrouwen en kinderen van de nazi-sympathisanten doorgestuurd naar Duitsland. De weerbare mannen blijven achter. Wat er met hen gebeurt, is nooit helemaal duidelijk geworden. Het is goed mogelijk dat zij zijn ingezet bij de verdediging van het rivierengebied tijdens de geallieerde operatie Market Garden.
Duitse militairen vluchten op Dolle Dinsdag met een bakfiets vol bezittingen uit Den Haag. Veel gevluchte NSB'ers komen via Kamp Westerbork in Duitsland terecht, op de Lüneburger Heide. Foto: Menno Huizinga/NIOD
In Havelte ontvluchten de strafgevangenen en de gemengd gehuwde Joden ondertussen hun werkkampen. Sommigen lopen helemaal terug naar huis. Op 7 september krijgen de Joden ook officieel ontslag. Hans Freudenthal is op 5 september al vertrokken. Hij wil terug naar Amsterdam en probeert dat, met de trein.
‘Vanuit Zwolle vertrok ook een trein met Duitsche burgers en soldaten naar het Noorden met veel Flak (luchtafweergeschut, red.). Deze trein is later bij Dedemsvaart in brand geschoten. Onze trein 13.00 voorbij Wezep stop. Eruit. De bosschen in. Een stel vliegmachines eroverheen. Gaven vrij lang kans om weg te loopen. Vreeselijk schieten. Ongeveer 25 keer beschoten, met één groote tusschenpoos. 2 dooden, 1 zwaar, 3 lichtgewonden. Vreeselijk gezicht. Dokter van Oldebroek kwam. De dooden en gewonden waren te dichtbij de locomotief geweest. In de trein kindervacantiegroep 50 kinderen. Vrouw op een baar. Zal er nog een andere locomotief komen? (die was door 4-6 schoten getroffen). Weinig hoop.’
Onderduiken in Amsterdam
Lopen naar huis is geen optie, dat kost Freudenthal dagen en hij heeft niet genoeg eten bij zich. Na lang wachten komt er een nieuwe trein en hij redt het om nog dezelfde dag terug in Amsterdam te zijn. ‘In A’dam stemming alsof de Duitschers al weg waren. Ze zouden bij R’dam vechten. Landwacht schiet op publiek, dat na 8 uur op straat is.’ Freudenthal wordt met ‘grote vreugde’ door zijn familie ontvangen.
Maar daarmee is voor hem en voor het Noorden allerminst een einde gekomen aan de oorlog. Acht maanden moet het grootste deel van Nederland nog wachten op de bevrijding. Ook Hans Freudenthal moet onderduiken, maar hij overleeft de oorlog. Als wiskundige wordt hij een gevierd wetenschapper en hij is nog altijd bekend van het door hem opgerichte Instituut voor de Ontwikkeling van het Wiskunde Onderwijs in Utrecht, dat na zijn overlijden in 1990 omgedoopt wordt in het Freudenthal Instituut.
Eerste exemplaar
Wim van der Wijk uit Havelte onderzocht de geschiedenis van de werkkampen in Havelte. Hij publiceerde in 2020 De gemengd gehuwde Joden in Havelte in oorlogstijd.
Van der Wijk kwam in contact met nabestaanden van Hans Freudenthal en was onder de indruk van zijn dagboekfragmenten en gedichten, die een levendig beeld schetsen van het dagelijks leven in het kamp. Een deel van de gedichten is nu gebundeld in een nieuwe publicatie: Hans Freudenthal in Havelte, Dichter en Dwangarbeider. De publicatie is voor 5 euro te verkrijgen bij Wim van der Wijk: vdwijkwim@gmail.com
Het eerste exemplaar reikt Van der Wijk in het bijzijn van Freudenthals nabestaanden op 5 september uit aan burgemeester Jouke Spoelstra van Westerveld.
Herdenking 80 jaar vrede
In mei vieren we tachtig jaar vrijheid en herdenken we de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. Vijf jaar geleden zou die herdenking extra aandacht krijgen vanwege het 75-jarige lustrum. Dat viel toen door corona in het water. In Drenthe is een speciaal programma in de maak, dat in de komende weken wordt gepresenteerd.
NSB'er vermoordt NSB'er
Ook buiten de strafkampen is het een chaos in Drenthe. Verschillende NSB’ers worden na Dolle Dinsdag onderworpen aan een onderzoek in een op last van partijleider Anton Mussert opgerichte tijdelijke bijzondere rechtbank.
Rechters krijgen de opdracht om ‘te onderzoeken en te beoordelen welke leden der Beweging zich in de maand september in positieve of negatieve zin hebben onderscheiden’. Een van de ondervraagden is Friedrich Wilhelm van Bilderbeek, een vertrouweling van NSB-leider Anton Mussert en penningmeester van de partij.
„Op Dolle Dinsdag vluchtte hij naar het Noorden, en daar was Mussert natuurlijk niet blij mee”, zegt Jan Bruggink, archiefmedewerker van het Drents Archief. Tijdens de zitting in Assen houdt Frederic Louis Rambonnet, de districtcommandeur van de Landwacht voor Overijssel, een flinke tirade tegen Van Bilderbeek.
Tot een veroordeling komt het niet, want Van Bilderbeek wordt op 14 december iets voor 16.00 uur op straat in Assen doodgeschoten door mede-NSB’er Jan Nelis Geel, lid van de lijfwacht van Mussert. „Het verslag van zijn eerste verhoor is nog terug te vinden”, weet Bruggink.
De politie denkt dat Geel tot zijn daad komt omdat hij Van Bilderbeek een verrader vindt, maar het stelen van een van de auto’s van ‘grote leider’ Mussert blijkt voor Geel onacceptabel. „Van Bilderbeek werd in koelen bloede in de rug geschoten en Geel liet zich daarna gewoon oppakken.”
Hoe het met de zaak afloopt is niet helemaal bekend, maar Geel sterft later aan het front, tijdens de bevrijdingsoperatie van de geallieerden.
Friedrich Wilhelm van Bilderbeek. Deze foto werd in de jaren 1930 genomen door de Fotodienst der NSB.
