De dood van je kat of hond kan heel heftig zijn. Gaja (30) uit Groningen maakt er theater over: ‘Zegt veel over onze familierelaties’

Het was een nogal wonderlijk voorval dat theatermaakster Gaja Caruso (30) uit Groningen op het pad zette van haar nieuwe voorstelling Paarden mogen niet dood. Ze had net een andere voorstelling gespeeld ergens in het land toen ze samen met muzikant Rik van de Heuvel terug in de auto zou rijden. Toen ze de rekwisieten in zijn kofferbak legden, zei Rik: „Momentje, ik leg even wat as van een dood paard aan de kant.”

„Wát zeg je?”, reageerde Caruso hoogst verbaasd. Ja, het was de as van het paard van zijn toenmalige partner. „Het was nogal een grote urn, hij wist thuis ook niet waar hij ermee heen moest en bewaarde hem daarom maar in zijn auto.” De terugweg ontvouwde zich een boeiend gesprek: over hoe het is als een zo groot en machtig dier als een paard doodgaat. Over hoe gek het is dat we überhaupt paarden houden en hoeveel ze betekenen, bijna als huisdieren. Over jeugdherinneringen aan het overlijden van huisdieren en hoe heftig dat was.

„Ik realiseerde me toen in de auto al dat de verhalen over de dood van huisdieren een soort kijkgat vormen naar iets veel groters dat daarachter schuilgaat”, vertelt Caruso tussen de repetities in het Grand Theatre in Groningen door. „Over jeugdherinneringen, over familieverhoudingen en ook over rouwen. Voor veel mensen is het overlijden van een huisdier de eerste confrontatie met de emotionele dood. Toen mijn dramaturg en schrijfster Yvonne Zeegers via Instagram jeugdherinneringen van mensen ging verzamelen, zaten er hartverscheurende verhalen tussen. En ook eigenlijk meer rare dan niet-rare verhalen.”

Zo kwamen ze bij een verhaal over een konijn dat door zijn baasje – een jong meisje – zo hard werd geknuffeld dat hij het niet overleefde. De ouders waren op dat moment niet thuis en de oppas wist niet wat ze moest doen en hoe ze het dat meisje moest vertellen. Dus vertelde ze het meisje maar dat ze verder moest spelen met het konijn en maakte ze er zelfs nog foto’s van.”

„Het meisje zelf was ook in de war: waarom doet het konijn niks? Slaapt het misschien? Toen de ouders thuiskwamen, waren die in shock. Waarom speelde hun kind met een dood dier? Voor mij vertelt dit verhaal vooral over de verschillende manieren waarop we met de dood omgaan en ook dat we soms bang zijn om kinderen met de dood te confronteren. Wat begrijpelijk is, want we willen hen beschermen. Maar dat brengt vaak meer verdriet en kan grote consequenties hebben voor wie we worden als we opgroeien.”

Kinderen van nu, ziet Caruso ook als moeder, hebben meer dan ooit verdriet te verstouwen. Over een veranderend klimaat, over alle dood en verderf die via sociale media en andere schermen bij hen binnenkomen. „Ik geloof dat we iets moeten veranderen in onze omgang met de dood en met rouw. We hebben een rouwcrisis. Deze voorstelling is sterk gericht op het innerlijke kind van de toeschouwers, dat niet altijd werd toegestaan om te rouwen.”

„Onze maatschappij draait vooral om het zoeken naar geluk – 5 steps to happiness – en op snelle oplossingen. We vertellen ook het verhaal van een kind dat na de dood van haar huisdier van haar ouders drie dagen kreeg om te rouwen en daarna moest het weer klaar zijn. Terwijl dat nou net het punt is met rouw: er is geen snelle oplossing voor. Zulke langdurige emotionele processen kunnen veel mensen in de huidige snelle tijd niet meer goed aan.”

De voorstelling gaat niet alleen over rouw, maar ook over hoe mensen huisdieren behandelen. „Ik wil in mijn werk niet met een moraliserend vingertje wijzen, maar vooral vragen stellen die mensen aan het denken zetten. Waarom hebben mensen eigenlijk huisdieren? Uit de verhalen die we verzamelden blijkt dat ze dit vaak doen om iets te vervangen. Zoals: we wilden geen derde kind, dus namen we een hond. Of: toen mijn moeder overleed gaven we mijn vader een hond om hem gezelschap te houden. Dus er is niet alleen verdriet als een huisdier doodgaat, maar vaak is verdriet en rouw ook de reden om een huisdier aan te schaffen.”

Veel mensen zeggen dat ze een huisdier zo fijn vinden vanwege de onvoorwaardelijke liefde. „Maar kunnen we daar eigenlijk wel van spreken bij huisdieren? Bestaat dat wel, of is het iets wat we enkel geloven? Je moet het voeden, er goed voor zorgen. Zo hebben we dat geleerd, vanuit de Joods-christelijke traditie die hier nog steeds sterk heerst. De mens als herder, als rentmeester. Maar zo diep als die liefde kan voelen, zo goed zorgen we helemaal niet voor onze dieren, als je even uitzoomt. We fokken ze voor onze eigen behoeften, soms zelfs zover dat het niet meer gezond is. En als je kijkt hoeveel mensen in coronatijd een hond of een kat namen en die later weer naar het asiel brachten, dan kun je daar wel vraagtekens bij zetten. Ik hoop dat we mensen dat bewustzijn kunnen bijbrengen.”

Gaja Caruso groeide op in Slovenië en kwam via België en Hongarije in Groningen terecht. Daar werkte ze eerst onder de vleugels van het talentontwikkelingsprogramma van Station Noord en wordt ze nu ondersteund door het Grand Theatre, waar ze ook regelmatig openbare repetities houdt. Ze is van huis uit danseres, maar maakt graag totaaltheater waarin verschillende disciplines samenkomen: „Muziek kan prachtig sfeer creëren, dans vertelt iets wat je niet met woorden kunt zeggen en tekst kan dingen juist weer duidelijk maken. Het vult elkaar aan. En ja, zo werkt NITE bijvoorbeeld ook. Het is zo’n beetje de signatuur van Groningen aan het worden.”