Tom de Ket over ‘Bureau Buitenschot’ van De Verleiders: ’Er is een enorme angst om afgebrand te worden’

„De afgelopen jaren hebben we voorstellingen gemaakt over macht, banken, vastgoedfraude, de gezondheidszorg, van alles. En wat is eigenlijk altijd één constante factor bij die grote maatschappelijke thema’s?” Tom de Ket (Assen, 1958) stelt de vraag en geeft zelf het antwoord: „De wildgroei aan consultants, coaches en adviseurs. In Bureau Buitenschot laten we zien hoe dat totaal uit de hand is gelopen.”

De Ket richtte in 2011 samen met George van Houts en theaterproducent Inge Bos theatergroep De Verleiders op. Die brengt stukken over de zakelijke moraal en financiële hygiëne, zoals het succesvolle De Vastgoedfraude, Door de bank genomen en Slikken en Stikken. Het debuut De Vastgoedfraude uit 2012 sloeg in als een bom, trok volle zalen en kreeg uitstekende recensies. De voorstelling werd bekroond met de Toneel Publieksprijs en Pierre Bokma kreeg de Louis d’Or voor meest indrukwekkende mannelijke, dragende acteursrol.

Inmiddels hebben ze negen legendarische voorstellingen gemaakt, met grotendeels dezelfde vijf mannen: Pierre Bokma, Victor Löw, George van Houts, Leopold Witte en Tom de Ket, soms aangevuld met gastacteurs. Altijd volgens dezelfde formule: een geheel eigen mix van cabaret, satire, vlijmscherpe analyses van maatschappelijke en actuele thema’s, stand-upcomedy en ontregelend theater.

Bureau Buitenschot is hun jubileumvoorstelling – nummer tien – en gaat over het bestuurlijke gezwel dat volgens De Verleiders onze samenleving de afgelopen decennia meer en meer is gaan overwoekeren: de consultancy.

De Ket: „Het gaat om de macht achter de macht en dat is voor onze jubileumvoorstelling het perfecte thema: bij De Verleiders gaat het immers altijd over verleiding en macht. De afgelopen jaren is het aantal consultants explosief gegroeid: in het bedrijfsleven, in de politiek, in het onderwijs, in alle geledingen van de maatschappij. Alles en iedereen is ermee geïnfecteerd; voor elk probleem wordt een consultant ingehuurd. Het achterliggende probleem? Niemand durft nog beslissingen te nemen en de consultancy springt in dat gat. Zelf gaan ze altijd vrijuit: het wezen van de consultancy is juist dat ze buiten schot blijven.”

In Bureau Buitenschot wordt een nieuw consultancybureau opgericht dat het ’Ministerie van Bestuurlijke Zaken en Digitalisering’ moet ondersteunen. „Vergelijkbaar met het Department of Government Efficiency (DOGE) dat Elon Musk in de VS heeft opgetuigd”, legt De Ket uit. „Een bureau dat wordt ingehuurd om alle problemen op te lossen waar de minister zijn handen niet vuil aan wil – of durft te – maken. Meestal wordt na een aantal maanden onderzoek de minister van een adviestraject voorzien vol wollige termen als ’nieuwe synergie’ en ’volstrekt circulair’ en gebeurt er uiteindelijk niks.”

Zelf speelt hij de minister: „Ik ben als minister uiteraard voor een open bestuursstructuur maar daar komt niks van terecht. Ik kan mijn appjes niet wissen; er dreigt een strafrechtelijk onderzoek. Mijn consultants raden me aan een crisis uit te roepen om de aandacht af te leiden. Het is een satire op en een aanklacht tegen de besluiteloosheid en de inertie van het kabinet.” Op mijn vraag of die aanklacht specifiek op het huidige kabinet is gericht, antwoordt hij: „Nee, eigenlijk niet eens. Het geldt, vrees ik, voor veel meer kabinetten.”

„De voorstelling begint met een monoloog van Hans Buitenschot, de directeur van het bureau (Pierre Bokma): een speech waarin hij zich hardop afvraagt: ’Waarom ben ik op aarde? Ik ben op aarde om mensen te verlossen van hun eigen verantwoordelijkheid.’ Dat slaat de spijker op zijn kop. Mensen durven geen beslissingen meer te nemen: ze zijn bang voor de cancelcultuur. Er is een enorme angst om afgebrand te worden, om foute beslissingen te nemen, om je uit te spreken.”

Hij geeft een concreet voorbeeld: „Deloitte heeft meer verdiend aan het onderzoek naar de mondkapjesdeal dan Siewert en consorten bij elkaar hebben geharkt. Of neem de toeslagenaffaire: alle consultants, coaches, adviseurs en wat dies meer zij hebben nu al meer gekost dan wat de slachtoffers vergoed hebben gekregen.”

Om het probleem te illustreren, noemt De Ket een aantal cijfers die inderdaad doen duizelen. In de onderwijssector lopen bijvoorbeeld zo’n 70.000 consultants rond, vertelt De Ket. Dat is meer dan het hele lerarentekort bij elkaar. Er zijn 40.000 adviesbureaus actief die de sector adviseren, een miljardenbusiness. In andere sectoren gelden vergelijkbare cijfers.

Natuurlijk moet de hand ook in eigen boezem gestoken worden: ook het team van De Verleiders laat zich voor deze gelegenheid verleiden om een consultant in de arm te nemen: „We hebben het in deze jubileumvoorstelling voor het eerst ook over onszelf. Het merk De Verleiders wordt door de mangel gehaald. Ons consultancybureau adviseert ons om meer aan onze naamsbekendheid te doen: ’Jullie moeten zelf het verhaal zijn.’ Dat is zo’n beetje over de hele linie het advies aan politiek, bedrijfsleven en andere geledingen in de maatschappij. Het gaat erom dat je je verhaal weet te verkopen, je eigen beeldvorming weet te regisseren.”

„Wat ik overigens grappig of ironisch vind is hoeveel de consultancy lijkt op acteren: wie het narratief beheerst, is de dominante partij. In feite verkopen consultants gewoon verhaaltjes, maar dan superieur verteld. Bij ons is Pierre Bokma de verhalenverteller en hij kan dat natuurlijk als geen ander. Maar hij houdt ons ook een spiegel voor. Hij dwingt ons na te denken over waarom wij niks meer durven te beslissen, waarom we liever laf zijn dan moedig. Hans Buitenschot wordt zo als het ware de ultieme verleider, de Mephisto van het extern advies.”

Onze voorstelling is vooral een oproep om zelf na te denken, concludeert De Ket: „Niet dat ik al te optimistisch ben. Als je je afvraagt wat de impact is van onze voorstellingen, daar heb ik niet al te veel illusies over. Verbazing, om niet te zeggen verbijstering, is mijn grootste drijfveer. Het is een tijd van onvervalst opportunisme, gemengd met onwaarschijnlijke stompzinnigheid. En onze voorstelling, hoe goed ook, zal daar niet veel aan veranderen.”