Een opera met een pijpscène: 'Powder Her Face' gaat over het gretige seksleven en de tragiek van de hertogin van Argyll

Paul Carr, regisseur van de enscenering door de Nationale Reisopera die nu door het land toert, weet het nog goed. De geruchtmakende première van Powder Her Face in 1995. Hij was er zelf niet bij, maar zijn ouders, beide afkomstig uit de operawereld, wel. ,,Ik weet nog goed dat ze thuiskwamen. Mijn moeder, zelf ooit operazangeres, was tegelijkertijd bijzonder opgetogen en zwaar geshockeerd.”

En dat kwam minder door de uiterst eclectische, veelkleurige muziek die de pas 23-jarige componist Thomas Adès rond het verhaal had geweven, als door die pijpscène. Die was bij de première vooral zo schokkend, denkt hij, omdat de componist die heel zorgvuldig had genoteerd. ,,Elke duidelijk hoorbare zuig- en trekbeweging staat in de partituur. Dat moet dus echt, van de componist.” Dat was ook te veel voor het Britse radiostation Classic FM, dat deze opera weigerde uit te zenden.

Het is niet de enige seksueel expliciete scène in zijn versie van Powder Her Face - wat ook raar zou zijn in een opera gebaseerd op het tumultueuze leven van Margaret Campbell, hertogin van Argyll (1912-1993). Zo belt ze op zeker moment de roomservice van haar hotel, waarna ze de telefoonhoorn in kwestie gebruikt als vibrator. In bad, dat wel.

,,Het duurt even voor je doorhebt wat daar aan de hand is. Die scène duurt maar en duurt maar”, zegt Carr. ,,Wel briljant geschreven, trouwens. Bij de repetities grapte ik wel met Otto Tausk, de fantastische dirigent, dat hij me maar weer moest halen als die scène afgelopen was.”

Verder verbaast het hem niet dat het schandaal van de première in 1995 nu uitblijft. Bijna louter lovende kritieken vallen deze enscenering van de Nederlandse Reisopera, vrijdag in Leeuwarden, ten deel. ,,We zijn bijna 30 jaar verder, een heel andere tijd. De mensen hebben alles al gezien, op Netflix.”

Bij de geruchtmakende echtscheidingszaak van de hertogin van Argyll en haar man, in 1963, werd haar uitbundige seksleven breed uitgemeten. Met polaroidfoto’s en notitieboekjes en al. ,,Ze had een uitgebreide lijst met mensen. Bij 88 van hen had ze een V gezet. Vermoedelijk omdat ze voor hen haar benen wijd had gedaan, niet omdat ze vegetariërs waren.”

Onder die 88 sekspartners waren, volgens de verhalen, drie leden van het Koninklijk Huis, ,,onder wie, waarschijnlijk, prins Philip, en Edward VIII, de koning die aftrad om zijn huwelijk met een gescheiden Amerikaanse”, en verschillende andere hooggeplaatsten. Aan die rechtszaak kwamen ook polaroid-foto’s te pas van de hertogin - zelfgemaakt, met verschillende partners in, laten we zeggen, pittige posities. En met zichzelf doorgaans naakt, op haar drie strengen tellende parelketting na.

De beroemdste van die foto’s is eentje met de Headless Man, en de hertogin voor hem op de knieën, via een spiegel. Die man zou Duncan Sandyz zijn, destijds minister van defensie en schoonzoon van Sir Winston Churchill. ,,Heel aannemelijk, omdat alleen het ministerie van defensie destijds over polaroid-camera’s beschikte. Zo zou ze aan zo’n toestel gekomen zijn.”

Niemand weet waar die oorspronkelijke foto’s zijn. Carr liet ze voor deze voorstelling namaken. De sexy selfies die de hertogin maakte, vormen niet de enige parallel met deze tijd. Ze werd eigenlijk al veroordeeld door het schandaal, door de media. Terwijl ze anderszins een slachtoffer was van bekrompener tijden. Haar werd aangewreven wat haar alcoholische, mishandelende man ook flikte, zij het op compactere schaal. De hertog legde het aan met haar stiefmoeder, op haar beurt jonger dan zijzelf.

De hertogin overleed in 1993, onder tragische omstandigheden. Haar fortuin was verdampt, ze was uit het hotel gezet waar ze resideerde. Pogingen om de rekening te voldoen met haar lichaam lukten niet meer zo rond haar 80e, ondanks haar strenge schoonheidsregime - het gezicht zeven keer daags wassen met koud water, geen zeep. ,,Bijzonder triest allemaal. Volgens het libretto verdwijnt ze van het podium, maar ik laat haar daar staan, tot het laatst van de tango-finale. Uit respect.”

De hertogin had vele homoseksuele vrienden, in een tijd dat die oriëntatie (of tenminste de uitoefening daarvan) in Engeland nog verboden was - tot 1967. ,,Het is niet duidelijk of ze ook seks met die mannen had. Jazeker kan dat, ik ben homo en ik heb het met vrouwen gedaan.”

Om die queer-laag te versterken, en hoe actueel is dat, voegde Carr in zijn enscenering aan de bezetting ook drie mannelijke dansers toe. Ze nemen verschillende rollen aan - ook in drag. En dat doen ze goed, zegt Carr. ,,Na de première in Enschede kwamen er verschillende jongemannen naar voren, die een beetje in de war waren. Omdat ze die dansers in drag zo aantrekkelijk vonden.”

Het jaar na de dood van de hertogin al schreef componist Thomas Adès, toen net 23, deze opera, zijn eerste. Een opera dicht op de huid van de tijd, een opera die zijn carrière een bliksemstart bezorgde.

Paul Carr, de regisseur, is dus opgegroeid in een milieu waarin opera vanzelf sprak. Hij liet zich opleiden tot zanger, ,,tot ik me realiseerde dat ik vreselijk was”, en werkte vervolgens 35 jaar als stage manager bij verschillende operahuizen. Waarna hij zich specialiseerde als operaregisseur. Enkele jaren geleden regisseerde hij Peter Grimes, de Wadopera bij Peasens-Moddergat, ,,een prachtige ervaring”.

En hij is actief als componist. ,,Dat helpt enorm bij het regisseren. Eigenlijk dicteert de partituur de regie. Ik weet precies wat er komt, hoe de spanningsbogen moeten lopen.”

Deze zomer gaat zijn eerste eigen opera Under The Greenwood Tree in première, onder zijn eigen regie. ,,Zonder pijpscène”, buldert hij. ,,Het is gebaseerd op een boek van Thomas Hardy, uit de achttiende eeuw.” En toen pijpten ze zeker nog niet, jaja.

Powder Her Face: vrijdag 26/1, De Harmonie Leeuwarden