Ook geketende vogels zijn symbool van vrijheid | Kunst kijken met Eric Bos

Je krijgt het gevoel een juwelenkistje te zijn binnengelopen, een grote, roodfluwelen volière, waarin het niet alleen om vogels gaat, maar ook om de bezoeker, de mens en diens problematische verhouding tot zijn ‘gevederde vriendjes’. ‘En daarmee diens problematische verhouding tot de natuur’, zo brengt de Amerikaans-Britse (kunst)historicus Simon Schama als curator van de tentoonstelling Birds het onder woorden.

Kijk, daar zien we ook Het puttertje of distelvink van Carel Fabritius uit 1654, waar de expositie uit voortgekomen is. Het is een van de topwerken van het Mauritshuis. Het puttertje drukt onze dubbele houding ten aanzien van vogels uit: symbool van Christus, levend kunstenaarsattribuut, symbool van Liefde en van Vrijheid, maar levenslang geketend aan zijn voederbakje.

Vogels waren in onze ogen boodschappers van de goden, aankondigers van de dood, scheppers van nieuw leven. Als duif symbool van vrede of als verpersoonlijking van de Heilige Geest, als zwaan en adelaar een metamorfose van de Griekse oppergod Zeus. Maar tevens een speeltje voor kinderen, een prooi voor jagers, winstobject in kippenslachterijen.

Veel vogels ondergaan hetzelfde lot als dat van het puttertje, zoals we op veel schilderijen zien. Bij Rembrandt druipt het bloed uit een van twee geslachte pauwen, verbaasd gadegeslagen door een meisje vanuit een venster. Het is niet de enige vogel die het slachtoffer is van onze vraatzucht en onze drang om te doden. Schama brengt schokkende cijfers naar voren over het hoge tempo waarmee vogels wereldwijd verdwijnen.

Picasso vormt een mooi tegenwicht met zijn realistische litho La Colombe (De duif) uit 1949 die met liefde en respect voor het leven is vormgegeven. Of zoals Brancusi op een schitterende wijze niet de vogel, maar de betekenis ervan wist uit te beelden in L’Oiseau dans l’espace (ca 1936) een geabstraheerde vorm van een veer in hoogglanzend messing uitgevoerd. Vooral is het een symbool van vrijheid, dat voor mensen ook al een problematisch gegeven is, iets wat we zoeken, waarvoor we willen vechten en waar we tegelijkertijd bang voor zijn.

Op Birds zien we bijzonder werk van onder anderen Tracey Emin, Leonardo da Vinci, Iris van Herpen, Jan Weenix, Aelbert Cuyp en Hans Holbein. Maar het is beslist geen tentoonstelling die alleen over kunst gaat. De kunstwerken doen vooral recht aan de schoonheid van zulke wonderbaarlijke creaturen als vogels. Prachtig ingericht, een feest.

Het hoogtepunt van vogelvrijheid is de 7 minuten durende videofilm The Art of Flying uit 2015 van Jan van IJken op de achterwand geprojecteerd. Daar dansen adembenemende wolken van spreeuwen volgens een voor ons geheime choreografie heen en weer door de lucht, in muzikale groepsbewegingen. Als een goddelijke wolk die ons herinnert aan onze plaats in de natuur.