Jan Toorop liet zijn schildershand leiden alsof die door hogere krachten werd bestuurd | Kunst kijken met Eric Bos

Hier zien we de Nederlandse kunstenaar Jan Toorop (1858-1928) met alle kracht aan zijn etspers draaien in zijn atelier in Katwijk. Alsof hij daarmee een kantelpunt creëert en de kunstgeschiedenis een nieuwe wending geeft. Want om de zoveel tijd slaat in de kunsten de vermoeidheid over het bestaande toe en de groeiende behoefte om het anders te doen.

Maar de deur naar de toekomst kan slechts geopend worden met de sleutel van het verleden. Jan Toorop is daar een sprekend voorbeeld van, zo ontdekken we op de tentoonstelling De werelden van Jan Toorop in het Singer Museum in Laren waar zowel zijn unieke schilderijen, tekeningen en beelden als brieven zijn te zien.

Jan Toorop werd geboren in Poerworedjo op Midden-Java. In 1863 verhuisden de Toorops naar het eiland Banka waar zijn vader administrateur was van de tinmijnen. Daar maakte hij kennis met een wereld vol rituelen en bezweringen, de geheimzinnige natuur van het oerwoud en de wajang-voorstellingen met hun mysterieuze schaduwspel.

Zijn geloof in Indische toverij – goena goena – is in zijn werk voelbaar en zichtbaar, zeker als je staat voor zijn prachtige schildering op papier De Sphinx (1892). In geen enkel ander werk is de mengeling van mysterie en symboliek zó nadrukkelijk voelbaar. Zijn vriend, de classicus Aegidius Timmerman, schreef indertijd over De Sphinx: ‘Het bestaat uit een scheutje Koran, een greintje Veda, een tikje bijbel en een schijntje Thomas à Kempis’.

De kunst van de toekomst was voor Toorop vooral het aardse streven naar het hogere, naar geestelijke aspiraties. Door zijn vele internationale contacten met schilders, schrijvers en componisten speelde hij een centrale rol in de avant-garde en het openbare culturele leven in Nederland en ver daarbuiten. In Singer zien we zijn werk dan ook te midden van verwante Nederlandse en buitenlandse tijdgenoten. Toorop beïnvloedde zelfs de symbolistische ontwikkelingen in het werk van de Weense kunstenaar Gustav Klimt.

Zijn beroemdste werk is eveneens aanwezig, de litho Delftsche Slaolie uit 1894. Het affiche werd synoniem met de nieuwste ontwikkeling op het gebied van de Nederlandse kunstnijverheid, de Nieuwe Kunst, die voor het grote publiek bekend werd als slaoliestijl.

In het buitenland viel deze samen met de baanbrekende Jugendstil. Ook daarop herkennen we  het organische lijnenspel, de vloeiende manier van schilderen en tekenen, de slangachtige elegantie van de vormen.

In Domburg maakte Toorop, beïnvloed door zijn vriend Pieter Mondriaan, tekeningen en schilderijen van de zee en de bevolking van Domburg. In Katwijk experimenteerde hij met de etstechniek en de lithografie. Als hij begon, zette hij een punt op een blad papier en trok vandaaruit lijnen, zonder voorafgaand idee.

Of, als het om mensen ging, tekende hij altijd eerst een oog en liet zich verder leiden alsof zijn hand door hogere krachten werd bestuurd. Voor hem was alleen de lijn in staat om hogere werelden en daarmee de toekomst te openen.