Jan Brokken schreef een boek over Volendam als dorp voor schilders en noemde het 'De ontdekking van Holland'

Wie aan Volendam denkt, denkt al snel aan een dorp van ons kent ons, de muziek van The Cats, Jan Smit en Nick & Simon, klederdracht en wellicht de plaatselijke voetbalclub. Schrijver Jan Brokken denkt bij Volendam aan toen hij door dichter Hans Tentije naar een plaatselijk hotel werd gelokt om te praten over poëzie, over kijken en de Noorse kunstschilder Johan Fredrik Thaulow.

Dat hotel heette Spaander en bleek vol te hangen met schilderijen, tekeningen en schetsen. Niet alleen de door Tentije bewonderde Thaulow (1847 – 1906) was er geweest, vele honderden kunstenaars hadden ooit in Spaander een kamer geboekt om het dorp, de inwoners en de omgeving te schilderen.

Brokken (Leiden, 1949) schreef een boek over deze culturele broedplaats aan de voormalige Zuiderzee. Hij gaf het de titel De ontdekking van Holland, om de grote aantrekkingskracht te benadrukken die Volendam heeft uitgeoefend op schilders die het Hollandse landschap wilden vastleggen en verbeelden.

,,De vraag die ten grondslag ligt aan mijn boek is waarom veertienhonderd buitenlandse kunstenaars specifiek naar Volendam zijn gekomen”, vertelt Brokken over de telefoon vanuit zijn schrijfhuis in Frankrijk. ,,Ze bleven daar niet een week of twee, ze bleven daar vaak een heel seizoen. De grote kracht van Spaander was dat ze niet alleen hotelkamers hadden, maar ook elf ateliers.”

De schilders kwamen overal vandaan, uit Frankrijk, uit België, uit Duitsland, Oostenrijk, Rusland, Japan, Nieuw-Zeeland, de Verenigde Staten. ,,Er waren 450 Engelsen”, vertelt Brokken. ,,Allemaal voelden ze zich aangetrokken door Volendam, door de zee uiteraard en de voortdurende wisseling van kleuren, door het landschap dus.”

Wat meespeelde was dat Spaander de deuren opende op een moment dat de Nederlandse schilderkunst zeer populair was onder Amerikaanse verzamelaars. Eerst hadden zij Hollandse meesters van de zeventiende eeuw gekocht. Daarna viel hun oog op de schilderkunst van de late negentiende eeuw.

,,Wat hen interesseerde was de arcadische rust van die schilderijen”, vertelt Brokken. ,,In een tijd dat de wereld snel industrialiseerde ontstond een verlangen naar ongerepte landschappen met gewone mensen – geen koningen en paleizen, maar burgers en hun huizen. Schilders kwamen naar Nederland om die thema’s te bestuderen. In het geïsoleerde Volendam vonden ze wat ze zochten.”

Leendert Spaander, naamgever van het hotel, speelde daar op in. ,,Hij was gegrepen door een Engelse schilder, George Clausen. Toen Spaander zijn hotel begon, had hij direct het idee er een plek voor kunstenaars van te maken. Toen dat begon te lopen, zag hij meer voordelen. Spaander was ook een zakenman.”

Spaander bouwde voor zijn gasten niet alleen ateliers, een investering die hem stabiele inkomsten opleverde. Hij wist de Volendammer bevolking ook zover te krijgen dat ze voor schilders wilden poseren. ,,Leendert Spaander zorgde ervoor dat ze goed betaald werden: een gulden per dag. Een vrouw die netten boette kreeg destijds een kwartje.”

Naast het licht en het landschap oefende de klederdracht aantrekkingskracht uit. ,,Kinderen droegen dezelfde kleding als hun ouders en grootouders. Schilders zagen er daar traditie van een onaangepaste maatschappij in”, vertelt Brokken. ,,Pas recent is ontdekt dat het ook iemand als Wassily Kandinsky heeft geïnspireerd. Hij zag in de patronen abstracties die hij in zich schilderijen kon gebruiken.”

In het kielzog van schilders als Hanicotte, Renoir, Signac, Liebermann en Van Rysselberghe kwamen ook componisten en schrijvers als Maurice Ravel, Marcel Proust en Edvard Grieg naar Volendam. Nog weer later werden zij gevolgd door beroemdheden als Elisabeth Taylor en Muhammed Ali.

De glorie van Spaander heeft lang geduurd, mede dankzij de kinderen van oprichter Leendert. Het hotel opende in 1881 en begon vanaf 1890 te lopen tot de Eerste Wereldoorlog. ,,Toen ontstond steeds vaker ruzie. De Duitsers en Oostenrijkers gingen op de vuist met de Engelsen en Fransen. Daarna kwam het weer op gang. Tot de Afsluitdijk werd gebouwd en de inpoldering begon. Barbizon in Frankrijk en Skagen in Denemarken zijn veel korter in trek geweest.”

Het huidige beeld van Volendam is niet altijd positief. De muziekcultuur wekt wrevel bij critici. Het aanzicht van het dorp zou te toeristisch zijn. De bevolking zelf staat sinds de laatste verkiezingen bekend als ontevreden: 43 procent koos voor de PVV.

Het boek van Brokken laat zien dat het dorp zeer tolerant is geweest. ,,Het was lang een katholieke enclave in een protestantse omgeving. Op Marken kon je zondags niet terecht. Volendam stond open voor andere volken, voor Joden bijvoorbeeld. Het was een vissersdorp, en vissers trekken eropuit. Vissers kijken naar de natuur, dat deden die schilders ook. Er was respect. Het is opvallend hoeveel vrouwelijke schilders naar Volendam kwamen. Ze voelden zich veilig.”

Hotel Spaander ging in 2020 failliet, mede door de coronapandemie, maar bestaat nog steeds en maakt deel uit van de Best Western-keten. Er hangen nog steeds schilderijen, al zijn het er niet meer zoveel als in de tijd dat Jan Brokken met Hans Tentije sprak over Johan Fredrik Thaulow.

Initiatieven om de collectie te behouden zijn tot dusver steeds afkomstig geweest van particulieren. ,,Het wordt niet uitgevent zoals de kunst van De Ploeg in Groningen. Maar laatst gaf ik op uitnodiging van een wethouder voor ondernemers een lezing. Daags daarna heeft het college een stuk grond gekocht voor misschien een museum.”

Het landschap heeft de kunst beïnvloed en kunst beïnvloedt het kijken, zegt Brokken. ,,Maar er is een verschil tussen kijken en zien. Er gaan nu veel mensen met mijn boek in de hand naar Volendam om door de straatjes te lopen en bij het havenhoofd te kijken naar wat de kunstenaars honderd jaar geleden hebben gezien. Dan ineens zien ze het. Door de kunst gaan we het zien. Dat is fantastisch.”