Noa (17) van Garage TDI uit Assen speelt aangrijpende voorstelling over Kamp Westerbork. 'Ik heb oprecht zitten janken'

,,In Kamp Westerbork werd een schijnwerkelijkheid gecreëerd. Mensen mochten brieven versturen naar buiten het kamp. Er werden theatervoorstellingen opgevoerd. ‘Als ze hier goed voor ons zorgen, zal dat in het volgende kamp vast ook zo zijn’. Dat wilde kampcommandant Albert Gemmeker dat ze dachten.” Vier jongeren staan op de vlakke vloer in de theaterzaal van Garage TDI in Assen. Ze dragen hedendaagse truien en spijkerbroeken, maar vertellen een belangrijk historisch verhaal.

,,Nog even opnieuw. Ik hoorde geen ‘ze’.” Hoe groot en zwaar het verhaal ook is, het gaat regisseurs Mika But en Maris de Jong deze repetitiedag echt om de details, de puntjes op de i. Om de nadruk die de spelers op bepaalde woorden leggen, om de vraag of iedereen weet waar hij wanneer moet staan. Het trapje waar ze straks op en af gaan, moeten de jonge spelers er vandaag zelf bij bedenken. Alles moet kloppen als de elf spelers van de vooropleiding van Garage TDI op 27 januari voor het eerst gaan spelen, onder de glazen overkapping bij de voormalige woning van de commandant van Kamp Westerbork.

Achter de façade gaat over de schijnwerkelijkheid die in doorgangskamp Westerbork werd opgehouden. In de voorstelling worden drie verhalen uitgelicht die op hetzelfde punt eindigen, vertelt regisseur Maris de Jong. ,,Tegen het einde van de oorlog, toen de geallieerden oprukten, werden gevangenen in de kampen vaak doorgevoerd, dieper Duitsland in. De mensen uit ons verhaal werden allen naar Bergen-Belsen getransporteerd. De Duitse kampen raakten overvol, waardoor ook daar weer mensen werden doorgevoerd.”

,,Een trein die in april 1945 uit Bergen-Belsen vertrok werd bekend als het verloren transport. Deze trein heeft veertien dagen lang doelloos door Duitsland rondgereden, met 2500 gevangenen aan boord. Vlak bij het mijnwerkersdorpje Tröbitz werd de trein door de Duitsers verlaten. Uiteindelijk hebben Russische soldaten de trein bevrijd. Toen waren er al honderden mensen overleden.”

,,De mensen uit de drie verhalen in de voorstelling hebben allemaal op die trein gezeten. Eerst is er de familie Krieg. Vader Hans is componist en muzikant en omdat hij bekend was in Duitsland, vluchtte hij al vroeg in de jaren 30 met zijn vrouw en dochter naar Nederland, waar later nog een dochter geboren werd. Na een razzia kwam het gezin in Westerbork terecht.”

,,Gemmeker hield daar elke dinsdagavond – als afleiding na het transport van overdag – een revue in het kamp, door de Gruppe Bühne. De trein bleef de familie Krieg lang bespaard, omdat Hans voor de Gruppe Bühne werkte. Het gezin belandde uiteindelijk op het verloren transport, maar ze hebben het allemaal overleefd. Het Noord Nederlands Orkest speelt met vijf muzikanten mee in de voorstelling. Ze spelen ook muziek van Hans Krieg.”

,,Een ander verhaal gaat over Rob Heilbut, ook muzikant en accordeonist. Hij heeft in Westerbork schriftjes met muziek geschreven. Hij trad ook op in het ziekenhuis van het kamp – nog zoiets raars om de schijn van normaliteit op te houden. Als je ziek was, hoefde je niet op transport, maar was je beter, dan ging je alsnog. Rob Heilbut overleed een dag voordat het verloren transport werd bevrijd. De liedjes die hij in het kamp maakte en die ook in de voorstelling terugkomen, zijn juist heel vrolijk. Misschien ook wel om die schijn hoog te houden.”

De elf jonge spelers van de vooropleiding van Garage TDI in Assen, het Drentse jeugdtheatergezelschap, deden zelf uitgebreid onderzoek voor deze voorstelling. Ze bezochten Herinneringscentrum Kamp Westerbork en keken binnen in de commandantswoning, ze lazen oude brieven en plozen verhalen uit, luisterden naar gastsprekers wier ouders de oorlog hadden meegemaakt en spraken zelfs nog met een van de steeds zeldzamer wordende ooggetuigen.

Het onderzoek maakte diepe indruk. Noa (17) werd vooral geraakt door het verhaal van de familie Birnbaum, het derde verhaal dat in de voorstelling aan bod komt. ,,Ik heb oprecht zitten janken toen ik daar onderzoek naar deed.” Het Duitse gezin met uiteindelijk zes kinderen vlucht na de Kristallnacht naar Nederland. Ze belanden in Westerbork en daar vraagt de vrouw van de eerste kampcommandant, Gemmekers voorganger, aan de familie om zich te ontfermen over weeskinderen. Er worden steeds meer Joodse weeshuizen ontruimd en voor de kinderen wordt een barak vrijgemaakt.

Uiteindelijk gaat de familie Birnbaum met de zes eigen kinderen op transport naar Bergen-Belsen, waar ze opnieuw een weeshuis stichten. Met hun eigen kinderen en ongeveer dertig weeskinderen belanden ze op het verloren transport. Iedereen heeft het overleefd. Na de oorlog begon de familie een weeshuis in Bussum. ,,Het is zo ongelooflijk dat midden tussen die verschrikkingen, die familie nog steeds om anderen blijft geven”, zegt Noa.

Tijdens de Holocaustherdenking worden maandag in heel Europa tegelijkertijd tien voorstellingen gespeeld door jonge theatermakers. Garage TDI’s voorstelling is daar een van, ook in Amsterdam wordt een stuk opgevoerd. Doel is om jongeren de urgentie te laten voelen van herdenken en hen te leren signalen van ondermijning van de rechtsstaat en radicalisering, zoals in de jaren 30, te herkennen. Een vergelijking met het heden, met oorlogsdreiging en de opkomst van radicaal-rechtse partijen en leiders over de hele wereld, is snel gemaakt. Al wordt dat niet expliciet in de voorstelling naar voren gebracht. ,,Bij herdenken denken wij: hoe specifieker, hoe beter”, vertelt De Jong. ,,De moraal kun je er zelf uithalen: hoe willen en moeten we met elkaar omgaan, nu en in de toekomst?”

Zijn het voor de jongeren zelf bange tijden? ,,Ik leef best in het moment, ik denk weinig na over of er ooit oorlog komt. Maar ik vind het wel een eng idee dat je heel vaak één iemand hebt in oorlogstijd die beslist over het hele land, zoals Adolf Hitler. Dat het best gevaarlijk is dat één iemand aan de macht komt”, zegt Noa.

,,Dit project helpt mij beter herdenken. Mijn opa en oma zijn na de oorlog geboren, ze hebben mij verder nooit verhalen verteld over hun ouders of na die tijd. Ik wist als kind daar helemaal niks van. En ook later heb je geen idee waarover je precies moet nadenken bij herdenken. Dat is door dit onderzoek voor mij wel anders geworden. Het is heel dichtbij gekomen”, vertelt Lene (18).

,,Ik denk dat het belangrijk is dat we ook verhalen horen van de oorlogen van nu. Tegelijkertijd bouw je als mens in het Westen wel een soort muur op. Het ligt niet dicht genoeg bij mij, dus laat maar gaan. En dat is heel belangrijk om als westers mens los te durven laten, want voor hetzelfde geld staat het ook ineens voor jouw deur. En dan pas denk je: hier had ik eerder iets aan moeten doen.”

Dat muurtje is er ook bij veel jongeren als het gaat om herdenken van de Tweede Wereldoorlog, merken de spelers. ,,Ik heb het er wel met mijn vrienden over, maar het is ook lastig om het echt goed te vertellen, als ze dit onderzoek niet zelf hebben gedaan”, zegt Merle (15). Toch helpen verhalen van echte mensen wel om de cijfers uit de geschiedenisboekjes tastbaarder te maken. ,,Het wordt nu veel echter, dat wil ik graag overbrengen naar anderen, merk ik”, zegt Marit (18).

Achter de façade is met opzet een grotendeels gesproken voorstelling. ,,We vertellen vooral het verhaal. Af en toe doen we een klein stukje spel, maar de heftige dingen zijn nooit de dingen die we naspelen”, vertelt Sven (16). ,,Om echt de ernst te snappen van wat er is gebeurd, moet je het hebben meegemaakt. Ik denk niet dat je je als spelers zo goed kunt inleven”, vult Marit aan. Lene is het daarmee eens: ,,Vertellen doet de verhalen meer eer aan.”