Bijna-alleskunner Erik Harteveld (70) aast op een plek in de Champions League voor schrijvers

Een paar jaar geleden werd Erik Harteveld gecast voor de film Bankier van het verzet. De regisseur had voor een kleine rol een boer nodig en vroeg of hij Gronings kon spreken. Geen probleem. Maar toen de camera begon te lopen, schakelde Harteveld over op het Drents. ,,Niemand die het merkte”, zegt hij op een toon waarin een kleine triomf besloten ligt.

Bij Erik Harteveld (Assen, 1955) krijg je nooit wat je verwacht. Je krijgt iets beters.

Dat is ook het geval bij zijn nieuwste boek, Pooltochten dromen. Zelf spreekt Harteveld vanwege het aantal bladzijden – 104 – over een boekje. Maar wie eruit wil halen wat er allemaal in is gestopt, moet die 104 bladzijden op zijn minst nog een keer lezen. En daarna misschien nog een keer.

Pooltochten dromen is een ingenieus en raadselachtig brievenboek. Het begint al met de ondertitel: Brieven van een blinde. Die blinde heet Anselm Bijvoet, heeft zijn ouders verloren bij een brand in een schuurtje en vult sindsdien zijn dagen met wereldreizen. Het ene moment bezoekt hij de Hebriden, het andere moment Siberië, ook is er het plan naar de Noordpool te gaan.

De brieven van Bijvoet zijn gericht aan een acteur, schrijver en muzikant die Erik Harteveld heet en onder meer pornoboeken heeft ingesproken voor de Nederlandse Luister en Braillebibliotheek. Aanvankelijk lijkt het erop dat Bijvoet iets wil vragen. Harteveld draait de boel om, het zal eens niet. Terwijl de mannen zich proberen open te stellen, neemt de spanning toe.

Pooltochten dromen is ontstaan na het zien van een globe waarop de namen van landen en oceanen in braille staan aangegeven, vertelt de schrijver. ,,Dat zette mij aan het denken over hoe je naar de wereld kunt kijken en welke beelden een blinde heeft. Wat ziet iemand die blind is geboren? Hoe kijk ik zelf naar de wereld?”

De kijk van Anselm Bijvoet is bij vlagen opvallend lomp en bot. ,,In dit boek spelen krenkingen een belangrijke rol”, vervolgt Harteveld. ,,Anselm is een keer door zijn vader geslagen omdat die niet begreep dat zijn zoon niets zag. Volgens die vader was dat onmogelijk. Een blinde moest op zijn minst zwart of grijs zien. Niets zien ging het voorstellingsvermogen van de vader te boven.”

Pooltochten dromen vertelt over heel veel, maar ook over de behoefte om wraak te nemen. ,,Krenking en wraak zijn sterk verbonden”, stelt Harteveld. ,,Het lijkt wel of steeds meer mensen tegenwoordig gekrenkt zijn, om heel kleine dingen. Vaak is het op niks gebaseerd. Maar als je jezelf het belangrijkste op aarde vindt, het middelpunt waar alles om draait, dan kan een krenking onverdraaglijk zijn.”

Na een jaar nadenken schreef hij zijn boek in een tijdsbestek van vier maanden, iedere dag van 10 tot 12 uur. ,,Het is heel merkwaardig: als ik iets geschreven heb, vind ik het prachtig. Waar is het vandaan gekomen? Hoe heb ik het kunnen doen? Ik begrijp het niet, het lijkt wel een stroom. Ik vertrouw op die stroom.”

Zijn schrijfplek was een kleine broeikas bij zijn huis in Paterswolde, gebouwd met hulp van drie Oekraïense vluchtelingen die al bijna drie jaar bij hem inwonen. ,,Artiesten, net als ik. We hebben een gemeenschappelijke manier van denken en doen”, vertelt hij. ,,Ik woonde vrij lang alleen. Dat kan ik heel goed, maar met andere mensen is het toch leuker.”

Pooltochten dromen is het derde boek op rij waarin Harteveld voor de briefvorm heeft gekozen. Die keuze is ingegeven door bedenkingen over de alwetende verteller. ,,Ik hou van literatuur waarin iedereen zichzelf is en zijn eigen verhaal vertelt, niet dat van een ander. Zo’n alwetende verteller heerst over de personages. Dat sluit niet aan bij hoe ik dingen wil maken: eenheid van tijd, plaats en handeling – alsof het op dit moment gebeurt.”

,,Dat de werkelijkheid moeilijk kenbaar is en moeilijk te begrijpen op een objectieve manier. De werkelijkheid lijkt vaak eerder een absurde fantasie dan een echte wereld. Het gaat er in dit boek ook om hoe moeilijk het is je in iemand anders te verplaatsen. Zo’n alwetende verteller doet ook maar alsof hij alles weet.”

,,Als ik Drents spreek, kan ik allerlei dingen overslaan. Dan heb ik direct connectie. Als ik Drents schrijf ontstaat er een versimpeling en ga ik vanzelf grappig doen. In het Nederlands heb ik meer woordkeuze en draai ik er anders om heen. In het Drents heb je niet veel keuze. ‘Hoe is het nou?’ ‘Ja prima. Goed heur. Kon minder. Toe maar.’ ”

,,Het Drents is een fantastische taal, maar ik ben het ontgroeid. Dat heeft met ambitie te maken. Ik ben liever een kleine vis in een grote vijver, dan een grote vis in een kleine vijver. Ik ben op mijn vijftiende begonnen met schrijven. Ik ben nu zeventig. Mijn plan is van de Keukenkampioen Divisie door te stromen naar de Champions League. Daarvoor moet ik in het Nederlands schrijven, en vertaald worden naar andere talen.”

,,Ik heb een bijna aangeboren gevoel dat ik tekort word gedaan. Al mijn vriendinnen hebben mij daarover uitgefoeterd. ‘Hou daar toch mee op. Ze vinden je hartstikke leuk.’ Nou, ik wil graag meer boeken verkopen. Van Het verloren kind, mijn vorige meesterwerk, zijn achthonderd exemplaren verkocht.”

,,Kennelijk schrijf ik voor een klein publiek. De paradox is dat ik wel voor een groter publiek zou kunnen schrijven, denk ik, maar het niet doe. Een onoplosbaar probleem. Het heeft ook iets grappigs: Erik Harteveld, het eeuwig miskende genie. Pooltochten dromen kan overigens door dat schuurtje ook als een detective gelezen worden, wist je dat? Probeer maar eens, je zult het zien.”