Als kind was ik als de dood voor het uitbreken van een kernoorlog. Ik kon er dagen over piekeren en las er alles over in de krant.
Misschien niet zo verstandig, want soms stuitte je op de gedetailleerde gevolgen van inslaande atoomraketten en was je weer 3 dagen helemaal van de kaart. Maar als je ergens bang voor bent, helpt het om kennis te vergaren over het subject van je angst. Dat geeft de suggestie er meer controle over te hebben en het is vermoedelijk ook de reden geweest waarom ik uiteindelijk in deze regio, de voormalige Sovjet-Unie en Oost-Europa, geïnteresseerd ben geraakt. Wie zijn toch die mensen achter dat geheimzinnige IJzeren Gordijn, die ons willen vernietigen, vroeg ik me af. Het was fascinatie geboren uit angst.
Het waren in Nederland ook de jaren van het debat of we 48 Amerikaanse kruisraketten moesten plaatsen om de pariteit te herstellen. De Sovjets hadden immers nieuwe raketten in de voormalige DDR geplaatst.
Ik was er gloeiend tegen, grotendeels omdat mijn ouders dat ook waren. Maar ik had ook redelijke argumenten. Vond ik zelf. Het gevaar van de totale vernietiging van de mensheid door steeds meer kernwapens erbij te zetten, leek mij groter dan dat het Warschaupact West-Europa ooit zou aanvallen.
Reagan vond ik een oorlogshitser
Toen trad Michail Gorbatsjov aan als partijleider van de Sovjet-Unie. Hij was charmant, zat vol humor en had het voortdurend over ontwapening. De toenmalige Amerikaanse president Ronald Reagan vond ik een oorlogshitser, maar ook hij was gevoelig voor de vredessignalen uit Moskou. Bij mij groeide de hoop dat het misschien wel nooit tot een kernoorlog zou komen.
Het hoogtepunt bereikte mijn verwachting in het najaar van 1986. Reagan en Gorbatsjov onderhandelden op IJsland over het afschaffen van een hele generatie nucleaire middellange afstandswapens. Ik was teleurgesteld dat een akkoord op het laatste moment afketste, maar het respect en de vriendelijkheid die de leiders van de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie voor elkaar hadden, boden troost en vertrouwen in een betere toekomst.
De Koude Oorlog was voorbij
5 jaar later brokkelde voor mijn ogen het Sovjetrijk uiteen. Ik was net met Nederlandse en Russische vrienden op reis door het land van Gorbatsjov, toen in augustus 1991 hardline communisten een uiteindelijk hopeloos mislukte staatsgreep tegen hem pleegden. 3 dagen later was het gedaan met de communistische partij en met de USSR. De republieken, waarvan sommigen zich al eerder onafhankelijk hadden verklaard, gingen hun eigen weg. De Koude Oorlog was voorbij, mijn angst verdween voorgoed.
De ironie wil dat ik bij terugkeer in Nederland wel per direct in militaire dienst moest. Een vriend van mij ook, maar hij weigerde. „Ik wil niet in een situatie terechtkomen waarin anderen voor mij bepalen dat ik iemand moet doodschieten”, zei hij toen we het er op een feestje over hadden. Een valide argument, vond ik.
Ik stond er anders in. „De dreiging uit het oosten is weg, maar we weten niet hoe de wereld er over 15 of 20 jaar uitziet”, hield ik hem voor. „Als het toch ooit van oorlog komt, wil ik mijn geliefden kunnen beschermen.”
Kijk eens hoe de wereld nu is veranderd
Het heeft een kleine 15 jaar langer geduurd, maar kijk eens hoe de wereld nu is veranderd. Op het Europese continent woedt inmiddels de grootste en bloedigste oorlog sinds 1945. Dankzij een narrig, wraakzuchtig KGB’ertje dat nu al een kwarteeuw aan de macht is in Rusland en zich mogelijk ook zal vergrijpen aan andere Europese landen.
En ook nu is er, net als 40 jaar geleden, toenadering tussen de VS en Rusland (als erfgenaam van de Sovjet-Unie). Maar wat een verschil met toen. Een Amerikaanse president die ofwel bang is voor zijn Russische collega (omdat die compromitterend materiaal tegen hem verbergt) ofwel een ongezonde sympathie koestert voor tirannen.
Het heeft niets met wederzijds respect te maken
De Russische president op zijn beurt bespeelt en manipuleert, als de volleerde geheim agent die nooit uit hem is verdwenen, zijn Amerikaanse gelijke en smeert hem onophoudelijk liters stroop om de mond. Maar intussen, achter gesloten deuren, steekt hij de draak met hem.
Het heeft allemaal niets met wederzijds respect te maken, zoals Reagan en Gorbatsjov dat toonden. Het zijn cynische avances zonder hoop, die de wereldorde kunnen veranderen in een vrijplaats voor dictators en een kerkhof voor de vrije wereld en democratie. We zijn in een Koude Oorlog 2.0 beland, al hebben we geen flauw idee wie nog langer onze bondgenoten zijn en wie niet.
Ik zelf ben inmiddels te cynisch geworden om opnieuw bang te worden voor een kernoorlog. Maar mijn argumenten tegen bewapening (van welke soort dan ook) heb ik definitief overboord gegooid. Ook ik ben veranderd. In een havik.
Leeuwarder Courant en Dagblad van het Noorden publiceren iedere week een column van Onze Vrouw/Man, een van de acht mediacorrespondenten uit een ander continent.
Joost Bosman (1969, Eindhoven) was sinds eind oktober 2013 correspondent in Moskou voor het AD , Financieele Dagblad , deze krant, EWMagazine , BNR Nieuwsradio en EenVandaag . Hij studeerde journalistiek aan de Hogeschool Windesheim in Zwolle en Ruslandkunde aan de Universiteit van Amsterdam. Hij werkt nu vanuit de Georgische hoofdstad Tbilisi.
